Δεν έχει περάσει πολύς καιρός από τα δραματικά πολιτικά γεγονότα που έλαβαν χώρα στο Καζακστάν, τις πρώτες μέρες του 2022. Βεβαίως-κατά τρόπο απολύτως λογικό και αναμενόμενο - τα σημαντικά αυτά γεγονότα επισκιάστηκαν πολύ γρήγορα από τις καταιγιστικές εξελίξεις των επομένων μηνών στην Ουκρανία και τη σφοδρή πολεμική αναμέτρηση που συνεχίζει να μαίνεται εκεί.
Όλα ξεκίνησαν στις 2 Ιανουαρίου του 2022,όταν ξέσπασαν (αυθόρμητες εν πολλοίς) λαϊκές διαμαρτυρίες που σχετίζονταν με τις πρόσφατες αυξήσεις των τιμών των καυσίμων -αυξήσεις που θεωρήθηκαν υπέρογκες. Οι διαδηλώσεις επεκτάθηκαν πολύ γρήγορα σε ολόκληρη τη χώρα,ενώ προβλήθηκαν και κάποια πολιτικά αιτήματα που αφορούσαν τη διαφθορά και τον νεποτισμό των κυβερνητικών αξιωματούχων.Η κατάσταση εκτραχύνθηκε ωστόσο, όταν εμφανίστηκαν οπλισμένες ομάδες αντικαθεστωτικών που,όπως έγινε σύντομα αντιληπτό ,αποσκοπούσαν στην ανατροπή της νόμιμης,εκλεγμένης κυβέρνησης και στην εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος φίλα προσκειμένου στη Δύση.Οι ομάδες αυτές είχαν την αφανή μα αδιαμφισβήτητη υποστήριξη των μυστικών υπηρεσιών κάποιων δυτικών χωρών αλλά και της Τουρκίας.Ανήσυχη για την εξέλιξη της κατάστασης η πολιτική ηγεσία του Καζακστάν απευθύνθηκε στους συμμάχους της στο CSTO(Collective Security Treaty Organization-Οργανισμός Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας),δηλαδή στη Ρωσία κατά κύριο λόγο-και δευτερευόντως στο Τατζικιστάν,το Κιργιστάν,τη Λευκορωσία και την Αρμενία.Το Καζακστάν ζητούσε επειγόντως ''ειρηνευτικές δυνάμεις'', στρατιωτική συνδρομή στην πραγματικότητα για την καταστολή εξέγερσης υποκινουμένης από το εξωτερικό.
Η αντίδραση της Ρωσίας υπήρξε αστραπιαία.Ρωσικές και συμμαχικές αερομεταφερόμενες και ειδικές δυνάμεις έσπευσαν στο Καζακστάν και κινήθηκαν ταχύτατα για τη διασφάλιση αεροδρομίων και κρίσιμων υποδομών. Τόσο η ταχύτητα της ρωσικής ανταπόκρισης στο αγωνιώδες αίτημα βοηθείας,όσο και το είδος των στρατιωτικών δυνάμεων που αναπτύχθηκαν εκεί (στρατηγικές δυνάμεις της Ρωσικής Ομοσπονδίας), κατέδειξαν ευκρινώς την αποφασιστικότητα της Ρωσίας να πολεμήσει με κάθε μέσο και για όσο χρόνο απαιτηθεί για το Καζακστάν,κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο που το πράττει στην Ουκρανία.
Το Καζακστάν βρίσκεται πραγματικά στην καρδιά του λεγομένου ''Pivot Area'' (συμφώνως προς τη θεωρία του Halford John Mackinder), γεγονός που του προσδίδει τεράστια γεωπολιτική και γεωοικονομική αξία. Εκτός από τους πλουσιότατους φυσικούς του πόρους( το 40% της παγκόσμιας παραγωγής ουρανίου,για παράδειγμα),το κράτος αυτό της Κεντρικής Ασίας βρίσκεται στο σημείο επαφής των Rimland και Heartland. Αν συνυπολογιστεί το τεράστιο πλέγμα των εμπορικών του σχέσεων τόσο με τη Δύση όσο και με την Ανατολή,όσο και η έκτασή του(το ένατο μεγαλύτερο κράτος στον κόσμο) μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί το Καζακστάν αποτελεί κόμβο από κάθε άποψη.Αντιλαμβανόμαστε επίσης γιατί το Καζακστάν (ιδρυτικό μέλος του CSTO από το 1992,αλλά και της Ευρασιατικής Ένωσης από το 2014) είναι υπερ-πολύτιμο για τη Ρωσία,σε βαθμό που είναι απλώς αδύνατον για αυτήν να το αφήσει να χαθεί.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για τη σταθερότητα στην τεράστια χώρα της Κεντρικής Ασίας ωστόσο, δεν προέρχεται από τη Δύση,αλλά μάλλον από τον ισλαμικό εξτρεμισμό. Μία απλή ματιά στον χάρτη άλλωστε και στα κράτη με τα οποία συνορεύει το Καζακστάν, δεν αφήνει περιθώρια δεύτερων σκέψεων. Σε απόσταση αναπνοής βρίσκονται το Κιργιστάν, το Τατζικιστάν, και κυρίως το Τουρκμενιστάν,το Ουζμπεκιστάν και το Αφγανιστάν,με τις τρεις τελευταίες χώρες να είναι ιδιατέρως διαβρωμένες από το ριζοσπαστικό σουνιτικό Ισλάμ. Κατά τη διάρκεια των συντόμων συγκρούσεων μεταξύ των δυνάμεων ασφαλείας και οπλισμένων διαδηλωτών στο Αλμάτι,την οικονομική πρωτεύουσα του Καζακστάν,οι χειρότεροι φόβοι των αρχών φάνηκαν να επιβεβαιώνονται.Αφενός μεν με τις συλλήψεις αλλοδαπών,προερχομένων από αυτές ακριβώς τις γειτονικές χώρες, αφετέρου δε με τα αποτρόπαια περιστατικά αποκεφαλισμού ανδρών της Αστυνομίας.Η Μόσχα,έχοντας λάβει τα μαθήματά της και από το μέτωπο της Συρίας,όπου τήρησε στάση αναμονής για τέσσερα περίπου έτη,με αποτέλεσμα τη γιγάντωση του ISIS, κατανόησε πλήρως τον Ιανουάριο του 2022 ότι έπρεπε να εκκαθαρίσει άμεσα την κατάσταση.
Ο ρόλος της Τουρκίας και η αποτυχία της.
Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα τα γεγονότα στο Καζακστάν, πρέπει να ανατρέξουμε στη 12η Νοεμβρίου του 2021,δηλαδή στην ημερομηνία γέννησης του Οργανισμού Τουρκικών Κρατών, στη διάσκεψη της Κωνσταντινούπολης(στην πραγματικότητα ο Οργανισμός αυτός διαδέχθηκε το παλαιότερο ''Τουρκικό Συμβούλιο'', που υπήρχε ήδη από το 2009). Τα μέλη του Οργανισμού (Τουρκία,Καζακστάν,Αζερμπαϊτζάν,Κιργιστάν,Ουζμπεκιστάν-ως παρατηρητές συμμετέχουν το Τουρκμενιστάν,αλλά και η....Ουγγαρία), συμφώνησαν κατά τη διάρκεια της συγκεκριμένης διάσκεψης σε έναν καταστατικό χάρτη 121 σημείων, που θέτει μία σειρά ζητημάτων σε επίπεδο οικονομικό, στρατιωτικό, πολιτικό-διπλωματικό και πολιτισμικό.
Μία εβδομάδα μετά, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν φωτογραφιζόταν μαζί με τον πολιτικό του σύμμαχο Ντεβλέτ Μπαχτσελί(πρόεδρο του ''Κόμματος Εθνικιστικής Δράσης''),έχοντας πίσω του τον χάρτη του λεγομένου ''Τουρκικού Κόσμου'' που περιλαμβάνει περιοχές από τα Βαλκάνια ως τα δυτικά σύνορα της Κίνας. Η φωτογράφιση προκάλεσε την άμεση αντίδραση του Κρεμλίνου,το οποίο μέσω του εκπροσώπου του Ντμίτρι Πεσκόφ (που τυγχάνει να είναι και τουρκολόγος) εξέφρασε τον εκνευρισμό του,υποδηλώνοντας έτσι εμμέσως την πρόθεσή του να λειτουργήσει ως φραγμός στις παντουρανικές βλέψεις της Άγκυρας.
Μια βαθύτερη διείσδυση,κάτω από την επιφάνεια των γεγονότων,προϋποθέτει αναντιρρήτως και μία ιστορική αναδρομή -μία αναδρομή που θα μας οδηγούσε ως την εποχή της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Η κατάρρευση αυτή επέφερε,όπως ήταν φυσικό, κατακλυσμιαίες αλλαγές στην περιοχή της Κεντρικής Ασίας ,με πολλούς φιλόδοξους γεωπολιτικούς ''παίκτες'' να σπεύδουν να εκμεταλλευτούν τη νέα -υπό διαμόρφωση ακόμη τότε- μετασοβιετική τάξη πραγμάτων. Μια πλειάδα νέων ανεξαρτήτων κρατών ξεπήδησε στην άλλοτε κραταιά επικράτεια της ΕΣΣΔ στον Καύκασο και την Κεντρική Ασία, με τα περισσότερα εξ αυτών να είναι τουρκογενή και -αμιγώς ή εν μέρει- τουρκόφωνα. Η Τουρκία ήταν η πρώτη χώρα που ανεγνώρισε διπλωματικώς τα νέα αυτά κράτη, ενώ το 1992 ο τότε Πρόεδρος της Τουρκίας Τουργκούτ Οζάλ υποδέχτηκε με τιμές τους ηγέτες των τουρκογενών εθνών στην Άγκυρα,υποσχόμενος την αμέριστη συμπαράσταση και βοήθεια της ''Μητέρας -Πατρίδας'' προς τα ''ελάσσονα'' αυτά τμήματα του ενιαίου ''Τουρκικού Κόσμου''. Εκείνη την εποχή ήταν που δημιουργήθηκε και ένα άτυπο συμβούλιο των τουρκοφώνων χωρών. Έκτοτε και για τα επόμενα τριάντα χρόνια, η Τουρκία προσπάθησε παντοιοτρόπως να συσφίξει τις σχέσεις της με όλα αυτά τα κράτη, αρχικώς στους τομείς των επενδύσεων και του ελευθέρου εμπορίου,με απώτερο στόχο τη δημιουργία μιας κοινής αγοράς. Ακολούθως η συνεργασία επεκτάθηκε και στα στρατιωτικά ζητήματα, με κοινά πολεμικά γυμνάσια, ενώ φαίνεται πως οι τουρκογενείς χώρες της Κεντρικής Ασίας υπεστήριξαν οικονομικώς την κατασκευή τουρκικών ναυτικών υποδομών στην Αττάλεια,τη Μερσίνα και αλλού,με διεκηρυγμένο σκοπό τη συνολική έξοδο του ''Τουρκικού Κόσμου'' στη θάλασσα και την υλοποίηση του Δόγματος της ''Γαλάζιας Πατρίδας''.
Κομβικό σημείο σε όλη αυτήν την τριακονταετή πορεία οικονομικής και στρατιωτικής συνεργασίας της Τουρκίας με τα ''αδελφά'' τουρκικά έθνη της Κεντρικής Ασίας ,υπήρξε η πολεμική νίκη του Αζερμπαϊτζάν επί των Αρμενίων,το φθινόπωρο του 2020-μία νίκη η οποία θα ήταν μάλλον αδύνατη χωρίς την αποφασιστική παρέμβαση της Τουρκίας στο πλευρό των Αζέρων. Η νίκη προσέδωσε τεράστια αυτοπεποίθηση στην Τουρκία, η οποία, πεπεισμένη για τον κεντρικό της ρόλο στην περιοχή ,επεδίωξε να εκμεταλλευθεί προς όφελός της τις ταραχές του περασμένου Ιανουαρίου στο Καζακστάν- αν δεν τις υποκίνησε κιόλας. Φυσικά ανέμενε πως στη νέα κατάσταση που θα διαμορφωνόταν,η ίδια θα κατείχε θέση ηγεμονική.
Τα πράγματα όμως εξελίχθηκαν εντελώς αναπάντεχα για το καθεστώς Ερντογάν,από τη στιγμή που ο Πρόεδρος του Καζακστάν ζήτησε τη στρατιωτική συνδρομή του CSTO. Κατά τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή μάλιστα, το αξίωμα του προεδρεύοντος του CSTO κατείχε ο πρωθυπουργός της Αρμενίας Νικόλ Πασινιάν, πράγμα που ενόχλησε αφάνταστα την Αζερο-Τουρκική Συμμαχία.Το Καζακστάν από την πλευρά του, ευρισκόμενο προ δραματικών εξελίξεων, έκανε την αποφασιστική στροφή, εγκαταλείποντας τον φιλοτουρκικό-παντουρανικό προσανατολισμό. Ξεκίνησε έτσι μια διαδικασία ενοποίησης με τη Ρωσία,ακριβώς κατά τον τρόπο που το έχει πράξει ήδη η Λευκορωσία.
Κατά τον μήνα Δεκέμβριο του 2021, εντός της Ρωσικής Ομοσπονδίας, είχαν προηγηθεί κάποιες διοικητικές μεταρρυθμίσεις από τον Πρόεδρο Πούτιν. Πιο συγκεκριμένα, με προεδρικό διάταγμα, περιορίστηκε σε μεγάλο βαθμό η αυτονομία της Δημοκρατίας του Ταταρστάν, μιας περιοχής που ανήκει στη Ρωσική Ομοσπονδία και κατοικείται κυρίως από μογγολικής καταγωγής μουσουλμανικό πληθυσμό. Το ενδιαφέρον της Τουρκίας για τη συγκεκριμένη Δημοκρατία ήταν πάντοτε έντονο,καθώς η Άγκυρα τη θεωρεί αναπόσπαστο τμήμα του ''Τουρκικού Κόσμου''. Στον τουρκικό τύπο εμφανίστηκαν άρθρα που αντανακλούσαν την έντονη δυσαρέσκεια της τουρκικής ελίτ για το διάταγμα του Πούτιν,αλλά πρακτικώς η Τουρκία δεν μπορούσε να κάνει τίποτα ,μιας και επρόκειτο για εσωτερικό ζήτημα της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Σε συνδυασμό με τις ταραχές στο Καζακστάν τον επόμενο μήνα και τη ρωσική επέμβαση στη χώρα,καθώς και με τον ουσιαστικό αποκλεισμό της Τουρκίας από τα τεκταινόμενα στο Αφγανιστάν,μπορούμε να αντιληφθούμε πως το γόητρο και η επιρροή των νεο-Οθωμανών στην Κεντρική Ασία έχουν δεχθεί ισχυρότατα πλήγματα μέσα σε εξαιρετικά σύντομο χρονικό διάστημα. Η κατάρρευση των οραμάτων του Παντουρκισμού-Παντουρανισμού στην περιοχή είναι μεγίστης σημασίας γεγονός,που δεν αποκλείεται να στρέψει προς άλλες κατευθύνσεις την τουρκική επιθετικότητα.Ταυτοχρόνως δεν πρέπει να αγνοηθούν και κάποιες φήμες που επιμένουν ότι,αν δεν υπάρξει κάποια συγκεκριμένη μείζων τουρκική επιτυχία στο άμεσο μέλλον, οι προοπτικές των Ισλαμιστών στην Τουρκία διαγράφονται μάλλον δυσοίωνες.Οι ίδιες φήμες θέλουν τον Ερντογάν να παζαρεύει αμνηστία για τον ίδιο και την οικογένειά του, με αντάλλαγμα τη μετάβαση σε μια νέα πολιτική κατάσταση εντός της Τουρκίας - με εγγυητή τον Τουρκικό Στρατό.
Ο κυρίαρχος ρόλος της Ελλάδος.
Για την Ελλάδα,οι εξελίξεις που έλαβαν χώρα στην Κεντρική Ασία κατά τον περασμένο χειμώνα,εξελίξεις οι οποίες οπωσδήποτε κλόνισαν τη φαντασιακή( η Τουρκία ασκεί ολοφάνερα ''πολιτισμική διπλωματία'' στη συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή),αλλά και την πραγματική(κυρίως οικονομική)ισχύ της Τουρκίας,ως κοιτίδας και ηγέτιδας δύναμης του Παντουρκισμού-Παντουρανισμού,είναι δίκοπο μαχαίρι.Για μια Ελλάδα απολύτως ενσωματωμένη στον Δυτικό Κόσμο,χωρίς καμία φιλοδοξία αυτόνομης πολιτικής,μπορούμε να πούμε πως οι ανωτέρω εξελίξεις είναι δυνητικά επικίνδυνες,με την πιθανότητα στροφής της τουρκικής επιθετικότητας προς τη δική μας κατεύθυνση να προκαλεί ανησυχίες. Για μια Ελλάδα όμως που αντιλαμβάνεται πλήρως την κομβική της θέση στην περίμετρο του Rimland, και τη γεωπολιτική της αξία ως σημείο ελέγχου του άξονος Μαύρης Θάλασσας-Δαρδανελλίων-Αιγαίου- Κύπρου-Σουέζ ,η απομείωση της τουρκικής επιρροής στην Ευρασία μόνο ως θετικό γεγονός μπορεί να ληφθεί.
Επιπροσθέτως, η δραματική ανατροπή της κατάστασης στο Αφγανιστάν το προηγούμενο καλοκαίρι, ώθησε τον Αγγλοσαξονικό Κόσμο στη σύμπηξη μιας νέας Συμμαχίας,της AUKUS (Αυστραλία-Ηνωμένο Βασίλειο-Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής). Η Συμμαχία προορίζεται να αναλάβει το δύσκολο έργο της διπλής ανάσχεσης Ρώσων και Κινέζων,κάτι που αποτελεί τον απόλυτο στόχο της Υψηλής Στρατηγικής των Αγγλοσαξόνων στην παρούσα ιστορική φάση. Η δημιουργία της νέας Συμμαχίας και η αναπόφευκτη παρακμή του ΝΑΤΟ(παρά τα όσα λέγονται και γράφονται περί του αντιθέτου),είχε ως αποτέλεσμα την απελευθέρωση στρατιωτικού και διπλωματικού κεφαλαίου για χώρες όπως η Γαλλία, που επιθυμούν να παίξουν έναν οιονεί ''αυτοκρατορικό'' ρόλο στη Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή.Προφανέστατα, οι Γάλλοι βλέπουν στο πρόσωπο της Ελλάδας (και της Κύπρου) τον φυσικό τους σύμμαχο στην περιοχή,υπό την προϋπόθεση ότι ο Ελληνισμός είναι διατεθειμένος να δράσει πιο ανεξάρτητα και να ξεφύγει από τον ασφυκτικό εναγκαλισμό της Αγγλοσαξονικής Δύσης και του διευθυντηρίου των Βρυξελλών. Επιπλέον,ο εξισορροπητικός ρόλος της Ρωσίας έναντι των τουρκικών φιλοδοξιών, σε μια γεωγραφική περιοχή που εκτείνεται από το Καζακστάν ως τη Συρία, προσδίδει ένα ακόμη πλεονέκτημα στην Ελλάδα και αποτελεί την ψηφίδα εκείνη που ολοκληρώνει την εικόνα του ''Μεγάλου Παιγνίου'' που πρόκειται να παιχθεί για τον Ελληνισμό και το μέλλον του έως τα μέσα του 21ου αιώνος.
Οι φυσικοί πόροι του Καζακστάν.
Το Καζακστάν αποτελεί για τη Ρωσία έναν πολύτιμο ενεργειακό κόμβο,πέραν από έναν πολύτιμο σύμμαχο σε πολιτικό επίπεδο. Από το έδαφός του διέρχονται αγωγοί που, μέσω Ρωσίας, τροφοδοτούν την Ευρωπαϊκή Ένωση,ενώ το ίδιο το Καζακστάν τροφοδοτεί άμεσα την Κίνα με 20 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου ετησίως (το 5% των ετησίων εισαγωγών φυσικού αερίου της Κίνας). Παράλληλα το Καζακστάν λειτουργεί σαν σταυροδρόμι μεταφοράς υδρογονανθράκων από το Τουρκμενιστάν προς την Κίνα, αλλά και από το Τουρκμενιστάν και το Ουζμπεκιστάν προς τη Ρωσία.Επιπροσθέτως,από άποψη οικονομική και-κυρίως- πολιτική,το συγκεκριμένο κράτος έχει ουσιαστικά τον ρόλο του τοποτηρητή των ρωσικών συμφερόντων στις παλαιές μουσουλμανικές δημοκρατίες της Σοβιετικής Ένωσης.
Το Καζακστάν βρίσκεται ανάμεσα στους δέκα μεγαλυτέρους κατόχους αποθεμάτων μετάλλων και υδρογονανθράκων σε όλον τον κόσμο. Ακόμη πιο σημαντικό στοιχείο,που καθιστά το Καζακστάν χώρα -κλειδί στον παγκόσμιο χάρτη των φυσικών πόρων, είναι η θέση που κατέχει στη διεθνή αγορά του ουρανίου. Πρόκειται για τον μεγαλύτερο παραγωγό και προμηθευτή ουρανίου, έχοντας τη δεύτερη θέση διεθνώς σε αποθέματα (15% των παγκοσμίων αποθεμάτων) και την πρώτη σε ετήσια παραγωγή ( 41% της παγκόσμιας παραγωγής ή 19500 τόνοι ουρανίου κατ' έτος). Στο έδαφός του βρίσκονται τέσσερα από τα δέκα μεγαλύτερα κοιτάσματα ουρανίου στον κόσμο, όλα ελεγχόμενα από την κρατική εταιρεία της χώρας. Παρά τον πρωταγωνιστικό του ρόλο στην αγορά ουρανίου, το ίδιο το Καζακστάν δε διαθέτει πυρηνικό πρόγραμμα, με τον τελευταίο του πυρηνικό αντιδραστήρα να κλείνει το 1999. Βασική λειτουργία του αντιδραστήρα αυτού εξάλλου ήταν η παροχή ενέργειας για την αφαλάτωση του νερού, καθώς το Καζακστάν αντιμετωπίζει τεράστιο πρόβλημα λειψυδρίας. Τελειώντας αυτή τη σύντομη αναφορά στους φυσικούς πόρους του Καζακστάν,πρέπει να αναφερθούμε και στον τομέα των υδρογονανθράκων,καθώς η χώρα με 3,5 τρισεκατομμύρια κυβικά μέτρα φυσικού αερίου και 30 δισεκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου σε αποθήκευση (επιβεβαιωμένα επισήμως αποθέματα) αποτελεί μια τεράστια- στρατηγικού χαρακτήρα- αποθήκη ενέργειας στην Κεντρική Ασία.
Φίλιππος Μπουράτογλου – Απόφοιτος του Κέντρου Γεωπολιτικών Αναλύσεων του NewYorkCollege - Ιστορικός ερευνητης - Εκπαιδευτής πολεμικών τεχνών