Η παράλυση των θαλάσσιων και χερσαίων ενεργειακών διαδρομών, η αδυναμία των συμμάχων του Ριάντ και η μετάβαση από την ενεργειακή επάρκεια στη διαχείριση της κατανάλωσης.
Η ενεργειακή κρίση που εξελίσσεται στον Περσικό Κόλπο δεν αποτελεί πλέον μια ακόμη περιφερειακή σύγκρουση γύρω από το Ιράν, την Υεμένη ή τη Σαουδική Αραβία. Πρόκειται για μια βαθύτερη γεωπολιτική μεταβολή, στην οποία η θαλάσσια γεωγραφία μετατρέπεται σε εργαλείο στρατηγικής αναδιάταξης και οι ενεργειακές ροές παύουν να θεωρούνται αυτονόητες, ουδέτερες και απρόσκοπτες.
Ο Ορμούζ και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ δεν λειτουργούν πλέον ως δύο ανεξάρτητα περάσματα ενός παγκόσμιου εμπορικού συστήματος. Εξελίσσονται σε αλληλοσυνδεόμενα σημεία πίεσης, τα οποία μπορούν να επηρεάσουν ταυτόχρονα την εξαγωγή πετρελαίου, τη ναυτιλία, την ασφάλιση, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και την ίδια τη δυνατότητα των κρατών να διατηρήσουν σταθερό το οικονομικό τους μοντέλο.
Στον βορρά, το Ιράν έχει καταστήσει σαφές ότι ο Ορμούζ δεν πρόκειται να επιστρέψει αυτομάτως στο προηγούμενο καθεστώς λειτουργίας του. Η συζήτηση δεν αφορά πλέον απλώς το αν το στενό θα παραμείνει ανοικτό, αλλά με ποιους όρους, υπό ποια ρύθμιση και μέσα σε ποιο πλαίσιο κυριαρχίας. Οι προτάσεις για έναν νέο διάδρομο διέλευσης υπό ιρανική εποπτεία, ακόμη και αν παρουσιαστούν ως προσωρινός μηχανισμός αποκλιμάκωσης, αποκαλύπτουν μια θεμελιώδη αλλαγή: η θαλάσσια δίοδος μετατρέπεται από υποτιθέμενα ουδέτερο πέρασμα σε πολιτικά διαπραγματεύσιμο χώρο.
Στον νότο, η Ανσάρ Αλλάχ έχει εδραιώσει τον έλεγχό της σε κρίσιμα τμήματα της δυτικής ακτής της Υεμένης, ενώ η παρουσία της στο Περίμ, στην καρδιά του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα για τη ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά Θάλασσα. Ακόμη και αν δεν έχει αποδειχθεί πλήρης ναυτικός έλεγχος του στενού, η δυνατότητα εδαφικής επιτήρησης, παρεμπόδισης και επιλεκτικής θαλάσσιας άρνησης αρκεί για να μεταβάλει δραστικά τον υπολογισμό κόστους και κινδύνου κάθε πλοιοκτήτη, ασφαλιστή και ενεργειακού ομίλου.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η πίεση δεν περιορίζεται στις θαλάσσιες διαδρομές. Η Σαουδική Αραβία, η οποία επί δεκαετίες θεωρούσε τον αγωγό East–West ως στρατηγική εναλλακτική απέναντι στον Ορμούζ, βρέθηκε αντιμέτωπη με τη διακοπή λειτουργίας του. Έτσι, η θεωρητική δυνατότητα παράκαμψης του στενού μετατράπηκε σε πρακτικό αδιέξοδο. Η εξαγωγική αρχιτεκτονική του Ριάντ αποδείχθηκε εξαρτημένη όχι μόνο από την παραγωγική της ικανότητα, αλλά και από την ασφάλεια περιορισμένων, ευάλωτων και γεωγραφικά συγκεκριμένων διαδρόμων.
Η συνέργεια των δύο θαλάσσιων πυλών με τη διακοπή της χερσαίας εναλλακτικής διαδρομής δημιουργεί μια κατάσταση στρατηγικής ασφυξίας. Η Σαουδική Αραβία δεν αντιμετωπίζει πλέον απλώς αυξημένο κόστος μεταφοράς. Αντιμετωπίζει το ενδεχόμενο να διαθέτει πετρέλαιο χωρίς να μπορεί να το διοχετεύσει με την ταχύτητα, την ασφάλεια και την προβλεψιμότητα που απαιτεί η παγκόσμια αγορά.
Οι συνέπειες έχουν ήδη αρχίσει να ξεπερνούν τα όρια του Κόλπου. Η τιμή του αργού, η εκτίναξη του diesel, η πίεση στις μεταφορές, η αύξηση του κόστους τροφίμων και λιπασμάτων, καθώς και η επιβάρυνση της βιομηχανικής παραγωγής δείχνουν ότι η ενεργειακή κρίση δεν μεταδίδεται πλέον μόνο μέσω των αγορών πετρελαίου. Μεταδίδεται μέσω ολόκληρης της παγκόσμιας οικονομικής αλυσίδας.
Το diesel αποτελεί ίσως τον πιο άμεσο δείκτη αυτής της μετάδοσης. Δεν κινεί μόνο ιδιωτικά οχήματα. Κινεί φορτηγά, γεωργικά μηχανήματα, εμπορευματικές μεταφορές, κατασκευές και ένα μεγάλο μέρος της καθημερινής εφοδιαστικής λειτουργίας. Όταν η τιμή του αυξάνεται απότομα, η κρίση μεταφέρεται στα τρόφιμα, στα ράφια των καταστημάτων, στο κόστος παραγωγής και τελικά στο εισόδημα των κοινωνιών.
Για τον λόγο αυτό, η κρίση έχει αρχίσει να αλλάζει χαρακτήρα. Οι κυβερνήσεις δεν εξετάζουν πλέον μόνο τρόπους αύξησης της προσφοράς ή εξεύρεσης νέων προμηθευτών. Αρχίζουν να συζητούν τρόπους περιορισμού της ίδιας της κατανάλωσης: ενίσχυση των δημόσιων μεταφορών, τηλεργασία, περιορισμούς στην κυκλοφορία, χαμηλότερα όρια ταχύτητας, κοινή χρήση οχημάτων, περιορισμό αεροπορικών ταξιδιών και αλλαγές στη χρήση καυσίμων. Όταν η ενεργειακή ασφάλεια φτάνει στο σημείο να αφορά το πώς θα μετακινούνται, θα εργάζονται και θα καταναλώνουν οι κοινωνίες, τότε η κρίση έχει πάψει να είναι απλώς ενεργειακή. Έχει γίνει κρίση κοινωνικής και πολιτικής διαχείρισης.
Παράλληλα, η αμερικανική ισχύς αποκαλύπτει τα όριά της. Η Ουάσιγκτον μπορεί να διαθέτει στρατιωτικές βάσεις, αεροπορικές δυνάμεις, ναυτικές μονάδες και δίκτυα επιτήρησης, όμως δεν μπορεί να αποκαταστήσει με διαταγή τη γεωγραφική λειτουργία των θαλάσσιων πυλών. Η μετατόπιση από την άμεση στρατιωτική επέμβαση προς την παροχή πληροφοριών, συμβουλών και υποστήριξης στόχευσης δείχνει ότι η αμερικανική παρουσία περνά από το δόγμα της προστασίας στο δόγμα της διαχείρισης κινδύνου.
Το γεγονός ότι το Ριάντ φέρεται να αναζήτησε άμεση στρατιωτική βοήθεια από την Ουάσιγκτον, ενώ Πακιστάν και Τουρκία εμφανίζονται επιφυλακτικοί ως προς την ανάληψη πολεμικής δράσης στην Υεμένη, αποκαλύπτει μια ακόμη βαθύτερη μεταβολή. Οι περιφερειακές δυνάμεις που επί χρόνια στηρίζονταν στην αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας διαπιστώνουν ότι η αμερικανική υποστήριξη δεν ταυτίζεται πλέον με αυτόματη στρατιωτική εμπλοκή.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι ανεπιβεβαίωτες αναφορές για παρασκηνιακές επαφές μεταξύ Ουάσιγκτον και Σαναά, για αμερικανική συμβουλευτική παρουσία στη Τζέντα, για αναζήτηση ισραηλινής υποστήριξης σε επίπεδο επιτήρησης ή για διαύλους Πακιστάν–Ιράν αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. Δεν αποτελούν από μόνες τους αποδεδειγμένα γεγονότα, όμως αποτυπώνουν την προσπάθεια των εμπλεκομένων να δημιουργήσουν μηχανισμούς ελεγχόμενης αποκλιμάκωσης χωρίς να αναγνωρίσουν δημόσια την απώλεια της προηγούμενης στρατηγικής ισορροπίας.
Η ουσία της σημερινής σύγκρουσης βρίσκεται επομένως πέρα από το ερώτημα ποιος διαθέτει περισσότερα όπλα. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος μπορεί να επιβάλει κόστος, ποιος μπορεί να αντέξει περισσότερο και ποιος μπορεί να μετατρέψει τη γεωγραφία σε πολιτικό πλεονέκτημα.
Η νέα κατάσταση δεν συνιστά ακόμη ενιαία στρατιωτική συμμαχία μεταξύ Ιράν, Υεμένης, Ρωσίας, Κίνας ή άλλων δυνάμεων. Συνιστά όμως κάτι πιο σύνθετο και ίσως πιο σημαντικό: μια κατανεμημένη πολυπολική σύγκλιση, στην οποία διαφορετικοί δρώντες, χωρίς να υπακούουν σε ένα ενιαίο κέντρο διοίκησης, μπορούν να περιορίζουν ταυτόχρονα τη λειτουργία της αμερικανικής στρατηγικής σε διαφορετικά γεωγραφικά μέτωπα.
Η ενέργεια, η ναυτιλία, οι κυρώσεις, οι περιφερειακές συμμαχίες και η στρατιωτική αποτροπή συνδέονται πλέον σε ένα ενιαίο σύστημα πίεσης. Ο Ορμούζ δεν είναι μόνο ιρανικό ζήτημα. Το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ δεν είναι μόνο υεμενίτικο ζήτημα. Η Σαουδική Αραβία δεν είναι μόνο περιφερειακός παραγωγός. Και το diesel δεν είναι μόνο οικονομικός δείκτης.
Όλα αποτελούν διαφορετικές όψεις της ίδιας γεωπολιτικής μεταβολής: η παγκόσμια ενεργειακή τάξη, η οποία επί δεκαετίες στηρίχθηκε στην αμερικανική δυνατότητα ελέγχου των θαλάσσιων διαδρόμων, εισέρχεται σε μια περίοδο όπου οι πύλες, οι ροές και οι κανόνες τους δεν υπακούουν πλέον σε έναν μόνο στρατηγικό πόλο.
Ο Περσικός Κόλπος ως πυρήνας της αμερικανικής θαλασσοκρατίας
Ο Περσικός Κόλπος δεν απέκτησε τη σημερινή του σημασία απλώς επειδή διαθέτει τεράστια αποθέματα υδρογονανθράκων. Η πραγματική του αξία βρίσκεται στη θέση του μέσα στο παγκόσμιο σύστημα μεταφοράς ενέργειας. Όποιος μπορεί να επηρεάσει την έξοδο του Κόλπου προς τον Ινδικό Ωκεανό, μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τις πετρελαϊκές ροές, αλλά και τη λειτουργία της παγκόσμιας βιομηχανίας, των μεταφορών, της ναυτιλίας και των οικονομικών κέντρων της Ασίας.
Από τη δεκαετία του 1970 και μετά, η αμερικανική στρατηγική αντιμετώπισε τον Κόλπο ως κρίσιμο πυλώνα της παγκόσμιας θαλασσοκρατικής τάξης. Η προστασία των ενεργειακών διαδρομών, η στρατιωτική παρουσία, οι βάσεις, οι ναυτικές δυνάμεις και η συνεργασία με τα μοναρχικά καθεστώτα της περιοχής συγκρότησαν ένα σύστημα στο οποίο η ασφάλεια της ενέργειας συνδεόταν άμεσα με την αμερικανική ισχύ.
Η λογική ήταν απλή: οι χώρες του Κόλπου θα παρήγαν, οι θαλάσσιες οδοί θα παρέμεναν ανοικτές και η αμερικανική στρατιωτική παρουσία θα εξασφάλιζε ότι κανένας περιφερειακός δρώντας δεν θα μπορούσε να μετατρέψει τη γεωγραφία σε εργαλείο εκβιασμού. Ο Ορμούζ θεωρήθηκε έτσι όχι απλώς ένα στενό, αλλά μια θαλάσσια αρτηρία που έπρεπε να παραμένει λειτουργικά ενταγμένη στο αμερικανικό σύστημα ασφαλείας.
Η εξέλιξη των τελευταίων ετών ανέδειξε όμως μια θεμελιώδη αδυναμία αυτής της αρχιτεκτονικής. Η στρατιωτική υπεροχή δεν ταυτίζεται αυτομάτως με τον γεωγραφικό έλεγχο. Ένας στόλος μπορεί να διαθέτει μεγαλύτερη ισχύ πυρός από κάθε περιφερειακό αντίπαλο, αλλά δεν μπορεί να εγγυηθεί από μόνος του ότι κάθε πλοίο θα κινηθεί με ασφάλεια, ότι κάθε αγωγός θα παραμείνει λειτουργικός ή ότι κάθε ασφαλιστική αγορά θα συνεχίσει να θεωρεί μια περιοχή προβλέψιμη.
Εδώ βρίσκεται η ουσία της σημερινής κρίσης. Η αμερικανική παρουσία στον Κόλπο εξακολουθεί να είναι σημαντική, όμως η λειτουργία της μεταβάλλεται. Από μηχανισμός απόλυτης εγγύησης εξελίσσεται σε μηχανισμό διαχείρισης κινδύνου. Η Ουάσιγκτον μπορεί να επιτηρεί, να συλλέγει πληροφορίες, να παρέχει στοχοποίηση και να διατηρεί στρατιωτικές δυνατότητες, αλλά δεν μπορεί πλέον να εξαλείψει το κόστος της γεωγραφικής αμφισβήτησης.
Αυτό ακριβώς επιχειρούν να εκμεταλλευθούν οι αντίπαλοι της αμερικανικής τάξης. Δεν χρειάζεται να καταστρέψουν τον αμερικανικό στόλο ούτε να εκδιώξουν ολοκληρωτικά τις Ηνωμένες Πολιτείες από την περιοχή. Αρκεί να καταστήσουν τη λειτουργία του συστήματος ακριβότερη, πιο αβέβαιη και πολιτικά δυσκολότερη. Όταν η ναυσιπλοΐα απαιτεί ειδικές συνεννοήσεις, όταν οι εναλλακτικοί αγωγοί τίθενται εκτός λειτουργίας και όταν οι σύμμαχοι ζητούν βοήθεια που δεν παρέχεται άμεσα, τότε η στρατιωτική παρουσία παύει να αποτελεί αυτονόητη εγγύηση και μετατρέπεται σε παράγοντα που πρέπει διαρκώς να υπολογίζει το κόστος της εμπλοκής.
Ο Περσικός Κόλπος εισέρχεται έτσι σε μια νέα φάση. Δεν είναι πλέον ένας χώρος όπου ένας στρατηγικός πόλος καθορίζει μονομερώς τους όρους ασφαλείας. Είναι ένας χώρος όπου η γεωγραφία, οι ασύμμετρες δυνατότητες, οι περιφερειακοί δρώντες και οι ευρύτερες πολυπολικές συγκλίσεις μπορούν να περιορίζουν την αποτελεσματικότητα μιας υπερδύναμης χωρίς να χρειάζεται να την αντιμετωπίσουν σε μια κλασική αναμέτρηση μεγάλης κλίμακας.
Το ιρανικό μωσαϊκό του πολέμου
Η ιρανική στρατηγική δεν βασίζεται στην ανάγκη να επιβληθεί σε κάθε πεδίο με συμβατικούς όρους. Δεν επιδιώκει να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες στον αριθμό των πολεμικών πλοίων, στην έκταση των αεροπορικών βάσεων ή στη συνολική τεχνολογική υποδομή. Η λογική της είναι διαφορετική: να μετατρέψει το σύνολο του περιφερειακού χώρου σε ένα σύνθετο πλέγμα αλληλοσυνδεόμενων απειλών, όπου κάθε αμερικανική ή συμμαχική κίνηση παράγει νέο κόστος σε διαφορετικό σημείο.
Ο Ορμούζ αποτελεί τον κεντρικό κόμβο αυτής της στρατηγικής, αλλά δεν είναι ο μοναδικός. Η πίεση στον θαλάσσιο διάδρομο συνδέεται με την Υεμένη, τις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας, τις αμερικανικές εγκαταστάσεις στον Κόλπο, τις ενεργειακές υποδομές της Σαουδικής Αραβίας και τις πολιτικές αντοχές των κρατών που φιλοξενούν αμερικανικές δυνάμεις. Έτσι, η κρίση δεν εξελίσσεται ως μία μεμονωμένη αντιπαράθεση Ιράν–ΗΠΑ, αλλά ως αλληλουχία περιφερειακών πιέσεων που αλληλοενισχύονται.
Το βασικό πλεονέκτημα αυτής της διάταξης είναι ότι υποχρεώνει τον αντίπαλο να διασπείρει τις δυνατότητές του. Η Ουάσιγκτον μπορεί να συγκεντρώσει ισχύ σε ένα σημείο, αλλά κάθε συγκέντρωση αφήνει άλλα σημεία περισσότερο εκτεθειμένα. Η προστασία του Ορμούζ δεν λύνει το πρόβλημα του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Η ενίσχυση των βάσεων στον Κόλπο δεν αποκαθιστά αυτομάτως τη λειτουργία των αγωγών. Η αεροπορική υπεροχή δεν εξασφαλίζει την πολιτική σταθερότητα του Ριάντ ούτε την απρόσκοπτη μεταφορά εμπορευμάτων και καυσίμων.
Αυτό είναι το πραγματικό νόημα του ιρανικού μωσαϊκού: όχι η ύπαρξη ενός ενιαίου μετώπου με αυστηρή ιεραρχία, αλλά η ύπαρξη πολλών δρώντων και γεωγραφικών σημείων που μπορούν να παράγουν ταυτόχρονα πίεση. Το Ιράν δεν χρειάζεται να ελέγχει απόλυτα κάθε σύμμαχο ή εταίρο του. Αρκεί να υπάρχει επιχειρησιακή σύγκλιση ως προς το αποτέλεσμα: η αμερικανική παρουσία να γίνεται ακριβότερη, η σαουδαραβική ασφάλεια πιο αβέβαιη και οι θαλάσσιες διαδρομές λιγότερο προβλέψιμες.
Η Ανσάρ Αλλάχ στην Υεμένη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λογικής. Η γεωγραφική της θέση επιτρέπει να επηρεάζει το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ και τη δυτική ακτή της Υεμένης, χωρίς να χρειάζεται να διαθέτει έναν κλασικό στόλο αντίστοιχο με εκείνον των μεγάλων ναυτικών δυνάμεων. Η αποτελεσματική άρνηση πρόσβασης μπορεί να επιτευχθεί με πυραύλους, μη επανδρωμένα συστήματα, παράκτια επιτήρηση και τη δυνατότητα δημιουργίας αβεβαιότητας για κάθε εμπορικό ή στρατιωτικό πλοίο που κινείται στην περιοχή.
Η διαφορά ανάμεσα στον πλήρη θαλάσσιο έλεγχο και στην αποτελεσματική άρνηση πρόσβασης είναι κρίσιμη. Δεν απαιτείται να ελέγχεις κάθε τετραγωνικό χιλιόμετρο θάλασσας. Αρκεί να μπορείς να καταστήσεις τη διέλευση επικίνδυνη, δαπανηρή ή πολιτικά διαπραγματεύσιμη. Με αυτόν τον τρόπο, ένας περιφερειακός δρώντας μπορεί να επηρεάσει παγκόσμιες ροές χωρίς να διαθέτει παγκόσμια στρατιωτική ισχύ.
Η ίδια λογική εφαρμόζεται και στον Ορμούζ. Το Ιράν δεν χρειάζεται να ανακηρύξει έναν απόλυτο και μόνιμο αποκλεισμό. Η δυνατότητα επιλεκτικής παρεμπόδισης, ελέγχου, επιτήρησης ή επιβολής όρων διέλευσης αρκεί για να αλλάξει τη συμπεριφορά των ναυτιλιακών εταιρειών, των ασφαλιστών, των κρατών εισαγωγής και των ενεργειακών αγορών. Ο έλεγχος μιας πύλης δεν απαιτεί πάντοτε κατοχή. Μπορεί να επιτευχθεί και μέσω της δυνατότητας να καταστήσεις τη διέλευση αβέβαιη, ακριβή και πολιτικά διαπραγματεύσιμη.
Το Ιράν, συνεπώς, μετατρέπει τη γεωγραφία σε μηχανισμό στρατηγικής διαπραγμάτευσης. Κάθε πλοίο που καθυστερεί, κάθε ασφαλιστήριο που αυξάνεται, κάθε εναλλακτική διαδρομή που αποδεικνύεται ανεπαρκής και κάθε κυβέρνηση που αναγκάζεται να εξετάσει περιορισμούς κατανάλωσης αποτελούν μέρος του ίδιου αποτελέσματος. Η στρατιωτική δράση δεν χρειάζεται να οδηγεί σε θεαματική καταστροφή για να είναι στρατηγικά αποτελεσματική. Αρκεί να αλλάζει τους υπολογισμούς των αντιπάλων.
Αυτό εξηγεί γιατί η σημερινή κρίση δεν μπορεί να αναλυθεί μόνο με βάση τις απώλειες πλοίων, τις αεροπορικές επιδρομές ή τις ανακοινώσεις των κυβερνήσεων. Το ουσιαστικό πεδίο μάχης είναι η λειτουργία του συστήματος. Εάν η ενέργεια υπάρχει αλλά δεν μπορεί να μεταφερθεί προβλέψιμα, εάν οι αγωγοί υπάρχουν αλλά δεν λειτουργούν, εάν οι βάσεις υπάρχουν αλλά απαιτούν ολοένα μεγαλύτερη προστασία και εάν οι σύμμαχοι υπάρχουν αλλά δεν αναλαμβάνουν το κόστος της σύγκρουσης, τότε η στρατηγική ισορροπία έχει ήδη μετακινηθεί.
Το ιρανικό μωσαϊκό δεν αποτελεί απλώς αμυντικό μηχανισμό. Είναι μέθοδος διάχυσης της σύγκρουσης σε ολόκληρο το περιφερειακό σύστημα, έτσι ώστε ο αντίπαλος να μην μπορεί να επιτύχει αποφασιστικό αποτέλεσμα χωρίς να αναλάβει ταυτόχρονα πολλαπλά, αλληλοσυνδεόμενα ρίσκα. Και όσο περισσότερα σημεία πρέπει να προστατεύσει μια υπερδύναμη, τόσο περισσότερο αποκαλύπτεται ότι η ισχύς της δεν είναι απεριόριστη, αλλά εξαρτάται από τη δυνατότητα να διατηρεί ταυτόχρονα ανοικτές όλες τις κρίσιμες γεωγραφικές και πολιτικές αρτηρίες.
Από την άρνηση πρόσβασης στη διάχυση της στρατηγικής πίεσης
Η ουσία της ιρανικής στρατηγικής δεν βρίσκεται μόνο στην ικανότητα να πλήξει έναν συγκεκριμένο στόχο. Βρίσκεται στη δυνατότητα να δημιουργήσει ταυτόχρονες κρίσεις σε διαφορετικά επίπεδα, έτσι ώστε η αντίπαλη πλευρά να μην μπορεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα ως μία απομονωμένη στρατιωτική επιχείρηση. Ο Ορμούζ, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, οι ενεργειακές εγκαταστάσεις, οι αμερικανικές βάσεις και οι περιφερειακές κυβερνήσεις αποτελούν πλέον τμήματα ενός ενιαίου συστήματος πίεσης.
Αυτή η μορφή πολέμου δεν απαιτεί απαραίτητα θεαματικές καταστροφές. Μπορεί να λειτουργεί μέσω καθυστερήσεων, επιλεκτικών παρεμποδίσεων, απειλών, αυξημένου κόστους ασφάλισης, διακοπής εναλλακτικών υποδομών και αβεβαιότητας ως προς το επόμενο χτύπημα. Η στρατηγική της άρνησης πρόσβασης μετατρέπεται έτσι σε στρατηγική διάχυσης του κόστους.
Η αμερικανική πλευρά καλείται να προστατεύσει ταυτόχρονα θαλάσσιες οδούς, βάσεις, αεροδρόμια, αγωγούς, λιμάνια και συμμάχους. Όμως κάθε επιπλέον σημείο προστασίας απαιτεί νέες δυνάμεις, νέα μέσα επιτήρησης, νέα συνοδευτικά πλοία, περισσότερα αεροσκάφη και μεγαλύτερη πολιτική δέσμευση. Η γεωγραφία λειτουργεί επομένως ως πολλαπλασιαστής του κόστους για τον ισχυρότερο τεχνολογικά αντίπαλο.
Το Ιράν δεν χρειάζεται να καταστρέψει το σύνολο των υποδομών του αντιπάλου. Αρκεί να αποδείξει ότι καμία κρίσιμη υποδομή δεν είναι απολύτως ασφαλής και ότι καμία εναλλακτική διαδρομή δεν μπορεί να θεωρηθεί δεδομένη. Η επίθεση σε έναν αγωγό, ακόμη και αν δεν τον θέσει μόνιμα εκτός λειτουργίας, μπορεί να έχει αποτέλεσμα πολύ μεγαλύτερο από τη φυσική ζημιά: να ανατρέψει τους υπολογισμούς των αγορών, να αυξήσει την αβεβαιότητα και να αποκαλύψει ότι το ενεργειακό σύστημα δεν διαθέτει πραγματική εφεδρεία.
Το ίδιο ισχύει και για τη ναυσιπλοΐα. Ένα πέρασμα μπορεί να παραμένει τεχνικά ανοικτό, αλλά να μην είναι πλέον οικονομικά ή πολιτικά αξιοποιήσιμο με τους προηγούμενους όρους. Όταν οι ναυτιλιακές εταιρείες απαιτούν ειδικές εγγυήσεις, όταν τα ασφάλιστρα αυξάνονται και όταν τα κράτη πρέπει να διαπραγματεύονται τη διέλευση, τότε η πύλη έχει ήδη χάσει τον χαρακτήρα της ως ουδέτερη και απρόσκοπτη αρτηρία.
Εδώ βρίσκεται η στρατηγική καινοτομία της σημερινής σύγκρουσης. Η άρνηση πρόσβασης δεν εμφανίζεται πλέον ως ένα καθαρά στρατιωτικό δόγμα, αλλά ως μηχανισμός αναδιάρθρωσης της οικονομικής συμπεριφοράς. Οι αγορές, οι κυβερνήσεις και οι εταιρείες αρχίζουν να προσαρμόζονται όχι σε αυτό που συμβαίνει μόνο σήμερα, αλλά σε αυτό που θεωρούν πιθανό να συμβεί αύριο. Η προσδοκία της διακοπής μπορεί να προκαλέσει σχεδόν το ίδιο αποτέλεσμα με την ίδια τη διακοπή.
Αυτό δημιουργεί ένα νέο είδος στρατηγικού βάθους. Ένας περιφερειακός δρώντας δεν χρειάζεται να διαθέτει παγκόσμια εμβέλεια. Χρειάζεται να βρίσκεται σε θέση όπου μια περιορισμένη ενέργειά του επηρεάζει μια παγκόσμια αλυσίδα. Το Ιράν διαθέτει αυτή τη γεωγραφική δυνατότητα στον Ορμούζ, ενώ η Ανσάρ Αλλάχ διαθέτει αντίστοιχη δυνατότητα στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Η σύνδεση των δύο σημείων δημιουργεί μια ζώνη πίεσης που εκτείνεται από τον Περσικό Κόλπο έως την Ερυθρά Θάλασσα.
Η συνέπεια είναι ότι η σύγκρουση δεν περιορίζεται πλέον στο ερώτημα ποιος διαθέτει περισσότερη στρατιωτική ισχύ. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος μπορεί να επιβάλει στον αντίπαλο περισσότερες ταυτόχρονες υποχρεώσεις από όσες αυτός μπορεί να διαχειριστεί. Σε αυτό το επίπεδο, η αριθμητική υπεροχή παύει να αποτελεί επαρκή απάντηση. Η υπερδύναμη μπορεί να διαθέτει περισσότερα όπλα, αλλά ο περιφερειακός αντίπαλος μπορεί να διαθέτει πλεονέκτημα στη γεωγραφία, στον χρόνο και στην επιλογή των σημείων πίεσης.
Η νέα μορφή αντιπαράθεσης είναι επομένως ένας πόλεμος αντοχής, αβεβαιότητας και κατανομής κόστους. Όποιος αναγκάζεται να προστατεύει τα πάντα, κινδυνεύει να μην προστατεύσει αποτελεσματικά τίποτα. Και όποιος μπορεί να επιλέγει πού, πότε και με ποιον τρόπο θα δημιουργήσει πρόβλημα, αποκτά στρατηγική πρωτοβουλία ακόμη και χωρίς να διαθέτει συνολική στρατιωτική υπεροχή.
Το ιρανικό μωσαϊκό του πολέμου λειτουργεί ακριβώς με αυτή τη λογική: δεν επιχειρεί να αντικαταστήσει την αμερικανική ισχύ με μια αντίστοιχη συμμετρική ισχύ. Επιχειρεί να καταστήσει την αμερικανική ισχύ δυσκίνητη, πολυδάπανη και πολιτικά αναποτελεσματική. Η σύγκρουση μετακινείται έτσι από το πεδίο της καθαρής καταστροφής στο πεδίο της λειτουργικής παράλυσης, όπου το αποφασιστικό αποτέλεσμα δεν είναι πάντοτε η καταστροφή του αντιπάλου, αλλά η αδυναμία του να συνεχίσει να λειτουργεί με τους παλιούς όρους.
Η γεωγραφία ως όπλο οικονομικής αναδιάταξης
Η σύγχρονη ενεργειακή κρίση αποδεικνύει ότι η γεωγραφία δεν αποτελεί πλέον απλώς το υπόβαθρο των στρατιωτικών επιχειρήσεων. Μετατρέπεται η ίδια σε οικονομικό όπλο. Τα στενά, οι ακτές, οι αγωγοί, τα λιμάνια και οι εναλλακτικές διαδρομές δεν είναι ουδέτερες υποδομές. Είναι σημεία στα οποία συμπυκνώνεται η ισχύς και μέσω των οποίων μπορεί να αναδιαμορφωθεί η συμπεριφορά ολόκληρων κρατών.
Η διακοπή ή η αβεβαιότητα στη λειτουργία του Ορμούζ δεν πλήττει μόνο τις χώρες που εισάγουν πετρέλαιο από τον Κόλπο. Επηρεάζει ταυτόχρονα τη ναυτιλία, τα διυλιστήρια, τις ασφαλιστικές αγορές, τα αποθέματα, τις τιμές των καυσίμων και τη βιομηχανική παραγωγή. Το ενεργειακό σύστημα λειτουργεί ως αλυσίδα αλληλεξαρτήσεων: όταν ένας κρίσιμος κόμβος παύει να είναι προβλέψιμος, η διαταραχή μεταδίδεται πολύ πέρα από τη γεωγραφική περιοχή της σύγκρουσης.
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για τη Σαουδική Αραβία. Το Ριάντ διαθέτει μεγάλες παραγωγικές δυνατότητες, όμως η παραγωγή δεν ισοδυναμεί με ελεύθερη εξαγωγική ικανότητα. Για να μετατραπεί το πετρέλαιο σε πραγματικό οικονομικό έσοδο απαιτείται ασφαλής μεταφορά, λειτουργικός αγωγός, διαθέσιμο λιμάνι, ασφαλιστική κάλυψη και αγοραστής που να θεωρεί τη ροή αξιόπιστη. Εάν μία από αυτές τις προϋποθέσεις καταρρεύσει, η παραγωγική ισχύς μετατρέπεται σε εγκλωβισμένο πλεόνασμα.
Οι εναλλακτικές διαδρομές δεν αποτελούν αυτόματη λύση. Ο East–West Pipeline μπορεί θεωρητικά να παρακάμψει τον Ορμούζ, όμως η αξία του εξαρτάται από τη λειτουργία του, την ασφάλεια των εγκαταστάσεων, τη διαθεσιμότητα του λιμανιού της Γιανμπού και τη δυνατότητα των διυλιστηρίων και των αγοραστών να απορροφήσουν τις ροές. Η εναλλακτική διαδρομή είναι επομένως μια αλυσίδα διαδοχικών προϋποθέσεων. Αν ένας κρίκος της αλυσίδας διακοπεί, η θεωρητική εναλλακτική παύει να είναι πρακτική.
Η ίδια λογική ισχύει για την παγκόσμια αγορά. Οι χώρες δεν αντιμετωπίζουν απλώς έλλειψη βαρελιών. Αντιμετωπίζουν έλλειψη προβλεψιμότητας. Το πετρέλαιο μπορεί να υπάρχει σε αποθέματα, σε άλλες παραγωγικές περιοχές ή σε εναλλακτικές αγορές, αλλά δεν είναι βέβαιο ότι μπορεί να φτάσει εγκαίρως, στη σωστή ποιότητα, στο κατάλληλο διυλιστήριο και με κόστος που να επιτρέπει τη συνέχιση της κανονικής οικονομικής δραστηριότητας.
Εδώ εμφανίζεται η βαθύτερη στρατηγική συνέπεια: η κρίση δεν αναδιανέμει μόνο τις τιμές, αλλά και τις διαδρομές. Οι εισαγωγικές χώρες αναγκάζονται να επανεξετάσουν τους προμηθευτές τους, τα αποθέματά τους, τις θαλάσσιες ασφαλίσεις, τις στρατηγικές εφεδρείες και τη σχέση τους με τις μεγάλες δυνάμεις. Η ενεργειακή ασφάλεια παύει να είναι τεχνικό ζήτημα και μετατρέπεται σε κεντρικό στοιχείο εξωτερικής πολιτικής.
Η γεωγραφία λειτουργεί έτσι ως μηχανισμός οικονομικής αναδιάταξης. Κράτη που μέχρι χθες θεωρούνταν περιφερειακοί παίκτες μπορούν να αποκτήσουν δυσανάλογη επιρροή επειδή βρίσκονται κοντά σε μια κρίσιμη πύλη. Αντίστροφα, κράτη με τεράστιους οικονομικούς πόρους μπορούν να αποδειχθούν ευάλωτα επειδή εξαρτώνται από περιορισμένο αριθμό διαδρομών. Η ισχύς δεν μετριέται πλέον μόνο σε παραγωγή, κεφάλαιο ή στρατιωτικό εξοπλισμό, αλλά και στην ικανότητα ελέγχου των περασμάτων από τα οποία πρέπει να διέλθουν οι υπόλοιποι.
Αυτό οδηγεί σε μια ευρύτερη μεταβολή της παγκόσμιας οικονομικής γεωγραφίας. Η εποχή κατά την οποία η παγκόσμια αγορά θεωρούσε τις θαλάσσιες αρτηρίες δεδομένες υποχωρεί. Οι διαδρομές επανέρχονται στο κέντρο των στρατηγικών υπολογισμών. Τα κράτη δεν εξετάζουν πλέον μόνο από πού θα αγοράσουν ενέργεια, αλλά και ποιος μπορεί να διακόψει τη διαδρομή, ποιος μπορεί να την ασφαλίσει και ποιος θα επιβάλει τους όρους σε περίπτωση κρίσης.
Η ενέργεια, συνεπώς, δεν παύει απαραίτητα να υπάρχει. Παύει να είναι προβλέψιμη. Και σε ένα παγκόσμιο οικονομικό σύστημα που έχει οικοδομηθεί πάνω στην ταχύτητα, στη χαμηλή ασφάλιση και στη συνεχή ροή, η απώλεια της προβλεψιμότητας μπορεί να αποδειχθεί πιο καταστροφική από μια προσωρινή μείωση της ίδιας της παραγωγής.
Η Σαουδική Αραβία ως εγκλωβισμένη ενεργειακή δύναμη
Από τον Ορμούζ έως το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ: η ενιαία ζώνη στρατηγικής ασφυξίας
Η μεγαλύτερη παρανόηση της σημερινής κρίσης είναι η αντιμετώπιση του Ορμούζ και του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ ως δύο ανεξάρτητων προβλημάτων. Στην πραγματικότητα, τα δύο στενά αποτελούν τα άκρα μιας ενιαίας στρατηγικής ζώνης, η οποία συνδέει τον Περσικό Κόλπο με την Ερυθρά Θάλασσα και, μέσω αυτής, με τη Μεσόγειο και τις παγκόσμιες εμπορικές διαδρομές.
Ο Ορμούζ ελέγχει την έξοδο μεγάλου μέρους της ενεργειακής παραγωγής του Κόλπου. Το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ ελέγχει την πρόσβαση προς τη Διώρυγα του Σουέζ και τη θαλάσσια σύνδεση μεταξύ Ινδικού Ωκεανού και Μεσογείου. Όταν και τα δύο σημεία εισέρχονται σε καθεστώς αβεβαιότητας, η κρίση παύει να είναι τοπική. Μετατρέπεται σε πρόβλημα συνοχής ολόκληρου του παγκόσμιου συστήματος μεταφορών.
Η στρατηγική σημασία δεν βρίσκεται μόνο στο εάν τα πλοία μπορούν θεωρητικά να περάσουν. Βρίσκεται στο εάν μπορούν να περάσουν με αποδεκτό κόστος, σε προβλέψιμο χρόνο και χωρίς να απαιτούν ειδικές πολιτικές ή στρατιωτικές εγγυήσεις. Η εμπορική ναυτιλία λειτουργεί πάνω στην προβλεψιμότητα. Όταν αυτή χάνεται, ακόμη και μια διαδρομή που παραμένει τεχνικά ανοικτή μπορεί να καταστεί οικονομικά ασύμφορη.
Η Ανσάρ Αλλάχ έχει μετατρέψει τη δυτική ακτή της Υεμένης σε κρίσιμο παράγοντα της εξίσωσης. Η εδραίωση ελέγχου σε μεγάλο μέρος της ακτογραμμής και η παρουσία στο Περίμ δεν σημαίνουν αυτομάτως πλήρη θαλάσσια κυριαρχία. Δημιουργούν όμως τη δυνατότητα να επιβληθεί αποτελεσματική άρνηση πρόσβασης, να απειληθούν συγκεκριμένες κατηγορίες πλοίων και να αυξηθεί το κόστος κάθε προσπάθειας ασφαλούς διέλευσης.
Η διαφορά είναι ουσιώδης. Ο πλήρης θαλάσσιος έλεγχος απαιτεί συνεχή επιτήρηση, διαρκή παρουσία και δυνατότητα επιβολής σε ολόκληρη την περιοχή. Η άρνηση πρόσβασης απαιτεί κάτι λιγότερο: τη δυνατότητα να καταστήσεις τη διέλευση αβέβαιη και επικίνδυνη. Για τη διεθνή ναυτιλία, όμως, αυτή η διαφορά δεν είναι καθησυχαστική. Ένα στενό δεν χρειάζεται να είναι απολύτως κλειστό για να πάψει να λειτουργεί κανονικά.
Έτσι δημιουργείται μια ενιαία ζώνη στρατηγικής ασφυξίας. Στα ανατολικά, ο Ορμούζ περιορίζει την έξοδο της ενέργειας από τον Κόλπο. Στα δυτικά, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ περιορίζει την ασφαλή πρόσβαση προς τις εμπορικές οδούς της Ερυθράς Θάλασσας. Ανάμεσα στα δύο σημεία βρίσκονται οι υποδομές της Σαουδικής Αραβίας, τα λιμάνια, οι αγωγοί, οι βάσεις και οι πολιτικές ισορροπίες των κρατών της περιοχής.
Η γεωγραφία αυτή επιτρέπει σε έναν περιφερειακό άξονα δυνάμεων να δημιουργεί πίεση χωρίς να χρειάζεται να καταλάβει ολόκληρη τη θαλάσσια περιοχή. Η πίεση λειτουργεί μέσω της αλληλεξάρτησης. Εάν η μία διαδρομή κλείσει, η άλλη γίνεται στρατηγικά σημαντικότερη. Εάν η δεύτερη καταστεί αβέβαιη, οι εναλλακτικές λύσεις περιορίζονται δραματικά. Το αποτέλεσμα είναι ότι η παγκόσμια αγορά δεν αντιμετωπίζει ένα μεμονωμένο σημείο συμφόρησης, αλλά ένα αλληλοσυνδεόμενο σύστημα περιορισμών.
Αυτό εξηγεί και την ευπάθεια των εναλλακτικών σχεδίων. Η παράκαμψη του Ορμούζ μέσω αγωγών προς τη δυτική ακτή της Σαουδικής Αραβίας δεν λύνει το πρόβλημα εάν η έξοδος προς την Ερυθρά Θάλασσα παραμένει ασταθής. Αντίστοιχα, η μετατόπιση φορτίων προς άλλες διαδρομές δεν αρκεί όταν αυξάνονται οι χρόνοι μεταφοράς, τα ασφάλιστρα, οι ανάγκες συνοδείας και η κατανάλωση καυσίμων.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η στρατηγική ασφυξία δεν χρειάζεται να είναι απόλυτη. Αρκεί να είναι αρκετά έντονη ώστε να μεταβάλει τη συμπεριφορά των κρατών και των επιχειρήσεων. Όταν οι εταιρείες αποφεύγουν μια θαλάσσια περιοχή, όταν τα κράτη αναζητούν έκτακτα αποθέματα και όταν οι κυβερνήσεις εξετάζουν περιορισμούς κατανάλωσης, τότε η γεωγραφική πίεση έχει ήδη μετατραπεί σε παγκόσμιο οικονομικό αποτέλεσμα.
Η σύνδεση Ορμούζ–Μπαμπ ελ-Μαντέμπ δημιουργεί συνεπώς μια νέα στρατηγική πραγματικότητα: η ενέργεια, η ναυτιλία και η περιφερειακή ασφάλεια δεν μπορούν πλέον να αναλυθούν χωριστά. Οι δύο πύλες λειτουργούν ως ενιαίο σύστημα, μέσα στο οποίο η διακοπή ή η αβεβαιότητα στο ένα άκρο ενισχύει την αξία και την ευπάθεια του άλλου.
Η κρίση δεν είναι επομένως απλώς μια σύγκρουση γύρω από δύο στενά. Είναι η ανάδυση μιας γεωπολιτικής ζώνης όπου η δυνατότητα ελέγχου των διαδρομών έχει μεγαλύτερη σημασία από την κατοχή μεμονωμένων βάσεων ή την αριθμητική υπεροχή των στόλων. Και αυτή η ζώνη εκτείνεται από τον Ορμούζ έως το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, δηλαδή από την καρδιά της ενεργειακής παραγωγής έως την αρτηρία του παγκόσμιου εμπορίου.
Η Ανσάρ Αλλάχ ως αυτόνομος γεωπολιτικός δρώντας
Η Ανσάρ Αλλάχ δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως βοηθητικός μηχανισμός της ιρανικής στρατηγικής. Η σχέση της με την Τεχεράνη είναι σημαντική, όμως η επιχειρησιακή και πολιτική της συμπεριφορά έχει αποκτήσει δική της δυναμική. Η Υεμένη δεν λειτουργεί απλώς ως προέκταση ενός εξωτερικού σχεδιασμού. Έχει εξελιχθεί σε ξεχωριστό κέντρο ισχύος, το οποίο αξιοποιεί τη γεωγραφία του για να επηρεάζει τις θαλάσσιες διαδρομές, την ασφάλεια της Σαουδικής Αραβίας και τις περιφερειακές ισορροπίες.
Η εδραίωση της Ανσάρ Αλλάχ στη δυτική ακτή της Υεμένης και η παρουσία της στην περιοχή του Περίμ δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα. Δεν σημαίνουν ότι έχει εγκαθιδρυθεί πλήρης και αδιαμφισβήτητος θαλάσσιος έλεγχος. Σημαίνουν όμως ότι υπάρχει πλέον η δυνατότητα αποτελεσματικής άρνησης πρόσβασης σε μια από τις σημαντικότερες θαλάσσιες πύλες του πλανήτη. Η διαφορά ανάμεσα στον έλεγχο και στην άρνηση πρόσβασης δεν μειώνει τη στρατηγική σημασία της εξέλιξης. Αντίθετα, εξηγεί γιατί μια δύναμη χωρίς κλασικό στόλο μπορεί να επηρεάζει τη συμπεριφορά μεγάλων ναυτικών και οικονομικών δυνάμεων.
Η Ανσάρ Αλλάχ δεν χρειάζεται να ελέγχει κάθε πλοίο που κινείται στην Ερυθρά Θάλασσα. Αρκεί να διαθέτει τη δυνατότητα να επιλέγει στόχους, να απειλεί συγκεκριμένες κατηγορίες πλοίων, να δημιουργεί αβεβαιότητα και να υποχρεώνει τις ναυτιλιακές εταιρείες να υπολογίζουν διαφορετικά το κόστος της διέλευσης. Η δύναμή της βρίσκεται ακριβώς στην ασυμμετρία ανάμεσα στο κόστος της επίθεσης και στο κόστος της προστασίας.
Για τη Σαουδική Αραβία, η εξέλιξη αυτή είναι ιδιαίτερα κρίσιμη. Το Ριάντ δεν αντιμετωπίζει πλέον μόνο έναν εσωτερικό ή περιφερειακό αντίπαλο στην Υεμένη. Αντιμετωπίζει έναν δρώντα που μπορεί να επηρεάσει τις εναλλακτικές ενεργειακές διαδρομές του, να αυξήσει την αβεβαιότητα γύρω από τη δυτική ακτή και να καταστήσει την παράκαμψη του Ορμούζ λιγότερο αξιόπιστη. Η γεωγραφική απόσταση δεν προσφέρει πλέον την ασφάλεια που προσέφερε στο παρελθόν.
Η Ανσάρ Αλλάχ αποκτά έτσι ρόλο δυσανάλογο προς το μέγεθος της Υεμένης. Η αξία της δεν προκύπτει από το ΑΕΠ, τον αριθμό των αεροσκαφών ή το μέγεθος του στόλου της. Προκύπτει από τη θέση της πάνω σε μια κρίσιμη θαλάσσια πύλη και από την ικανότητά της να μετατρέπει αυτή τη θέση σε διαρκή παράγοντα στρατηγικής αβεβαιότητας.
Η εξέλιξη αυτή έχει και πολιτική διάσταση. Όσο περισσότερο η Ανσάρ Αλλάχ λειτουργεί ως αυτόνομος παράγοντας, τόσο δυσκολότερο γίνεται για τους αντιπάλους της να αντιμετωπίσουν την κρίση αποκλειστικά μέσω συμφωνιών με την Τεχεράνη. Δεν αρκεί πλέον η διαπραγμάτευση με το Ιράν, διότι η Υεμένη διαθέτει δικά της συμφέροντα, δικούς της υπολογισμούς και δική της αντίληψη για την περιφερειακή ισορροπία.
Αυτό περιορίζει και τη χρησιμότητα των παραδοσιακών στρατιωτικών εργαλείων. Οι αεροπορικές επιδρομές μπορούν να προκαλέσουν ζημιές, αλλά δεν εξαφανίζουν τη γεωγραφία. Δεν μετακινούν το Περίμ, δεν απομακρύνουν την Υεμένη από το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ και δεν καταργούν την ανάγκη των εμπορικών πλοίων να διέρχονται από μια ευάλωτη θαλάσσια ζώνη. Η τεχνολογική υπεροχή μπορεί να πλήξει υποδομές, αλλά δεν μπορεί από μόνη της να εξαλείψει έναν γεωπολιτικό παράγοντα που στηρίζεται στη θέση και όχι μόνο στον εξοπλισμό.
Η Ανσάρ Αλλάχ αποτελεί επομένως μέρος μιας ευρύτερης μεταβολής: οι περιφερειακοί δρώντες δεν περιορίζονται πλέον στον ρόλο των εργαλείων των μεγάλων δυνάμεων. Αποκτούν τη δυνατότητα να επηρεάζουν οι ίδιοι τη στρατηγική ατζέντα. Το γεγονός ότι μια δύναμη της Υεμένης μπορεί να επηρεάσει τις αποφάσεις της Σαουδικής Αραβίας, τις θαλάσσιες κινήσεις των ΗΠΑ και την ασφάλεια των παγκόσμιων εμπορικών διαδρομών αποτελεί ένδειξη της μετατόπισης από την μονοκεντρική στην πολυκεντρική γεωπολιτική.
Η Ανσάρ Αλλάχ δεν χρειάζεται να καταλάβει ολόκληρη την Ερυθρά Θάλασσα για να επιτύχει στρατηγικό αποτέλεσμα. Χρειάζεται να αποδείξει ότι η περιοχή δεν μπορεί πλέον να θεωρείται ασφαλής χωρίς να λαμβάνεται υπόψη η ίδια. Από τη στιγμή που ένας περιφερειακός δρώντας αποκτά αυτή τη δυνατότητα, παύει να είναι απλώς μέρος του προβλήματος. Γίνεται ένας από τους παράγοντες που καθορίζουν τους όρους της λύσης.
Η αποτυχία της στρατιωτικής υπεροχής να μετατραπεί σε πολιτικό αποτέλεσμα
Η σημερινή κρίση αποκαλύπτει ένα πρόβλημα που υπερβαίνει την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα των αμερικανικών και συμμαχικών δυνάμεων: την αδυναμία μετατροπής της στρατιωτικής υπεροχής σε σταθερό πολιτικό αποτέλεσμα. Η κατοχή προηγμένων όπλων, η αεροπορική ισχύς και η δυνατότητα πραγματοποίησης πληγμάτων δεν αρκούν όταν ο αντίπαλος μπορεί να αναπαράγει την πίεση μέσα από διαφορετικές γεωγραφικές και πολιτικές διαδρομές.
Η στρατιωτική ισχύς λειτουργεί αποτελεσματικά όταν συνδέεται με σαφή πολιτικό στόχο, ελεγχόμενο χώρο επιχειρήσεων και δυνατότητα επιβολής μιας νέας πραγματικότητας μετά το τέλος των πληγμάτων. Στην παρούσα περίπτωση, αυτά τα στοιχεία δεν συνυπάρχουν. Οι επιθέσεις μπορούν να καταστρέψουν εγκαταστάσεις, να προκαλέσουν απώλειες ή να διαταράξουν προσωρινά τις δυνατότητες των αντιπάλων, αλλά δεν εξαλείφουν ούτε τη γεωγραφική θέση τους ούτε τα δίκτυα που επιτρέπουν την επαναφορά της πίεσης.
Η Υεμένη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ακόμη και μια εκτεταμένη αεροπορική επιχείρηση δεν μπορεί να μετακινήσει το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ ούτε να εξαλείψει τη στρατηγική αξία της δυτικής ακτής. Μπορεί να αυξήσει το κόστος για την Ανσάρ Αλλάχ, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να αυξήσει και το κόστος για τη ναυτιλία, τις βάσεις, τους συμμάχους και τις ενεργειακές διαδρομές. Το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα η αποκατάσταση της τάξης, αλλά η διεύρυνση του πεδίου της σύγκρουσης.
Το ίδιο ισχύει στον Ορμούζ. Η παρουσία ισχυρών ναυτικών μονάδων δεν σημαίνει αυτομάτως ότι μπορεί να επιβληθεί απρόσκοπτη διέλευση. Η ναυτική ισχύς πρέπει να λειτουργεί μέσα σε ένα περιβάλλον όπου υπάρχουν παράκτια πυραυλικά συστήματα, μη επανδρωμένα μέσα, νάρκες, μικρά ταχύπλοα, πληροφοριακή αβεβαιότητα και πολιτικοί περιορισμοί. Το πρόβλημα δεν είναι αν ένας στόλος μπορεί να καταστρέψει έναν στόχο. Το πρόβλημα είναι αν μπορεί να εγγυηθεί καθημερινά τη λειτουργία μιας ολόκληρης θαλάσσιας αρτηρίας χωρίς να εισέλθει σε πόλεμο απεριόριστης διάρκειας.
Εδώ καταρρέει η λογική της τεχνολογικής παντοδυναμίας. Η τεχνολογία προσφέρει δυνατότητα πλήγματος, όχι απαραίτητα δυνατότητα ελέγχου. Μπορεί να επιτρέψει ακριβή στόχευση, αλλά δεν εγγυάται ότι ο αντίπαλος θα αποδεχθεί το πολιτικό αποτέλεσμα. Μπορεί να καταστρέψει έναν κόμβο, αλλά δεν μπορεί να εξασφαλίσει ότι δεν θα εμφανιστεί νέος κόμβος αλλού.
Η αδυναμία αυτή επιβαρύνεται από το γεγονός ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν αντιμετωπίζουν έναν ενιαίο, συμβατικό αντίπαλο. Αντιμετωπίζουν ένα περιφερειακό σύστημα στο οποίο το Ιράν, η Ανσάρ Αλλάχ και άλλοι δρώντες μπορούν να παράγουν πίεση με διαφορετικά μέσα και σε διαφορετικούς χρόνους. Η εξουδετέρωση ενός στοιχείου δεν συνεπάγεται την κατάρρευση του συστήματος. Αντίθετα, μπορεί να μεταφέρει το βάρος της σύγκρουσης σε άλλο σημείο.
Η στρατηγική υπεροχή, επομένως, δεν μετριέται από το πόσα πλήγματα μπορεί να πραγματοποιήσει μια δύναμη, αλλά από το εάν μπορεί να επιβάλει μια σταθερή μεταπολεμική πραγματικότητα. Όταν κάθε στρατιωτική ενέργεια απαιτεί νέα επιχείρηση, νέα συνοδεία, νέα προστασία και νέες πολιτικές διαπραγματεύσεις, τότε η υπεροχή παραμένει τακτική και δεν μετατρέπεται σε στρατηγική κυριαρχία.
Η σημερινή κρίση δεν αποδεικνύει ότι η αμερικανική ισχύς εξαφανίστηκε. Αποδεικνύει κάτι πιο ουσιαστικό: ότι η ισχύς αυτή δεν μπορεί πλέον να μετατρέπει αυτόματα την τεχνολογική και στρατιωτική υπεροχή σε καθολική πολιτική επιβολή. Η εποχή κατά την οποία ένα ισχυρό πλήγμα θεωρούνταν αρκετό για να επαναφέρει την περιφερειακή τάξη υποχωρεί. Στη θέση της εμφανίζεται ένας κόσμος όπου η στρατιωτική δράση μπορεί να προκαλέσει ζημιές, αλλά η γεωπολιτική έκβαση καθορίζεται από την αντοχή, τη γεωγραφία, τις συμμαχίες και την ικανότητα του αντιπάλου να συνεχίζει να παράγει κόστος.
Αυτό είναι και το σημείο στο οποίο η κρίση του Ορμούζ ξεπερνά τα όρια μιας ακόμη σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή. Το ζήτημα δεν είναι πλέον μόνο εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να πλήξουν το Ιράν ή την Ανσάρ Αλλάχ. Το ζήτημα είναι εάν μπορούν να επαναφέρουν το προηγούμενο καθεστώς λειτουργίας της περιοχής, δηλαδή μια κατάσταση όπου οι ενεργειακές ροές, οι θαλάσσιες πύλες και οι περιφερειακές κυβερνήσεις λειτουργούν μέσα σε ένα πλαίσιο που καθορίζεται μονομερώς από την αμερικανική στρατηγική.
Μέχρι στιγμής, η ίδια η δομή της κρίσης δείχνει το αντίθετο. Η Ουάσιγκτον μπορεί να διαθέτει τη δυνατότητα να καταστρέψει, να απειλήσει και να επιτηρήσει, αλλά δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι ο αντίπαλος θα αποδεχθεί τους όρους της. Το Ριάντ μπορεί να ζητά προστασία, αλλά δεν μπορεί να απαιτήσει από τους συμμάχους του να αναλάβουν απεριόριστο κόστος. Η ναυτιλία μπορεί να αναζητά εναλλακτικές διαδρομές, αλλά δεν μπορεί να δημιουργήσει από τη μια μέρα στην άλλη νέα γεωγραφία. Και οι αγορές μπορούν να προσαρμοστούν, αλλά όχι χωρίς να μεταφέρουν το κόστος στην κατανάλωση, στη βιομηχανία και στις κοινωνίες.
Η κρίση, επομένως, δεν οδηγεί απλώς σε μια προσωρινή διαταραχή της ενεργειακής αγοράς. Αποκαλύπτει τη διάλυση της παλιάς υπόθεσης ότι οι κρίσιμες θαλάσσιες πύλες παραμένουν ουδέτερες επειδή προστατεύονται από μια υπερδύναμη. Ο Ορμούζ και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ μετατρέπονται σε χώρους όπου η πρόσβαση, η ασφάλεια και η οικονομική λειτουργία δεν θεωρούνται πλέον δεδομένες, αλλά αποτελούν αντικείμενο διαρκούς γεωπολιτικής διαπραγμάτευσης.
Από εδώ και πέρα, το βασικό ερώτημα δεν θα είναι ποιος διαθέτει τον ισχυρότερο στόλο, αλλά ποιος μπορεί να επιβάλει τους όρους λειτουργίας των διαδρομών. Και σε αυτό το επίπεδο, η σημερινή κρίση σηματοδοτεί ήδη μια βαθύτερη μετατόπιση: από την αμερικανική διαχείριση των παγκόσμιων αρτηριών προς ένα πολυπολικό σύστημα, όπου περιφερειακές δυνάμεις μπορούν να περιορίζουν, να ανατρέπουν και τελικά να επανακαθορίζουν τους όρους της παγκόσμιας κυκλοφορίας.
Η κρίση των αμερικανικών εγγυήσεων
Η αδυναμία μετατροπής της στρατιωτικής υπεροχής σε πολιτικό αποτέλεσμα οδηγεί αναπόφευκτα σε ένα δεύτερο, βαθύτερο πρόβλημα: την κρίση αξιοπιστίας των αμερικανικών εγγυήσεων ασφαλείας. Για δεκαετίες, η περιφερειακή αρχιτεκτονική βασίστηκε στην υπόθεση ότι οι σύμμαχοι των Ηνωμένων Πολιτειών μπορούσαν να αναλαμβάνουν οικονομικούς και πολιτικούς κινδύνους επειδή, σε περίπτωση μεγάλης κρίσης, η Ουάσιγκτον θα παρενέβαινε αποφασιστικά.
Η υπόθεση αυτή δεν καταρρέει επειδή οι ΗΠΑ έπαψαν να διαθέτουν στρατιωτικές δυνατότητες. Καταρρέει επειδή οι περιφερειακοί εταίροι βλέπουν πλέον ότι η αμερικανική ισχύς συνοδεύεται από όρους, περιορισμούς και υπολογισμούς κόστους. Η προστασία δεν είναι απεριόριστη. Δεν παρέχεται αυτομάτως. Και κυρίως, δεν είναι βέβαιο ότι θα λάβει τη μορφή που απαιτεί ο σύμμαχος τη στιγμή της κρίσης.
Η Σαουδική Αραβία βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της αντίφασης. Το Ριάντ επένδυσε επί δεκαετίες σε εξοπλισμούς, στρατιωτικές συνεργασίες και στρατηγική σύνδεση με την Ουάσιγκτον, θεωρώντας ότι η σχέση αυτή θα εξασφάλιζε την προστασία των υποδομών και των ενεργειακών του διαδρομών. Όταν όμως η κρίση μεταφέρεται στην Υεμένη, στον Ορμούζ και στις εναλλακτικές εξαγωγικές οδούς, η αμερικανική απάντηση δεν ταυτίζεται απαραίτητα με τις σαουδαραβικές ανάγκες.
Η Ουάσιγκτον μπορεί να παρέχει πληροφορίες, επιτήρηση, στοχοποίηση και επιχειρησιακή υποστήριξη. Αυτά όμως δεν ισοδυναμούν με ανάληψη του συνολικού πολέμου. Η διαφορά ανάμεσα στην υποστήριξη και στην άμεση στρατιωτική δέσμευση είναι ακριβώς το σημείο όπου αποκαλύπτεται η νέα πραγματικότητα: οι περιφερειακοί σύμμαχοι καλούνται να αντιμετωπίσουν μόνοι τους το μεγαλύτερο μέρος του γεωγραφικού και πολιτικού κόστους, ενώ η αμερικανική πλευρά διατηρεί το δικαίωμα να καθορίζει μέχρι πού θα φτάσει η εμπλοκή της.
Αυτό έχει συνέπειες πολύ πέρα από τη Σαουδική Αραβία. Τα κράτη του Κόλπου, η Τουρκία, το Πακιστάν και άλλοι περιφερειακοί δρώντες παρακολουθούν την κρίση και επανεξετάζουν τη χρησιμότητα των παραδοσιακών δεσμεύσεων. Η άρνηση ή η επιφύλαξη απέναντι σε άμεση στρατιωτική εμπλοκή δεν αποτελεί απλώς διπλωματικό ελιγμό. Αποτελεί ένδειξη ότι οι περιφερειακές δυνάμεις δεν επιθυμούν πλέον να μετατρέπονται αυτόματα σε εκτελεστικά όργανα μιας στρατηγικής που σχεδιάζεται εκτός της περιοχής.
Η κρίση των εγγυήσεων δεν σημαίνει ότι όλες οι συμμαχίες διαλύονται. Σημαίνει ότι αλλάζει η φύση τους. Από σχέσεις απόλυτης προστασίας μετατρέπονται σε συναλλαγές περιορισμένης ασφάλειας. Κάθε κράτος εξετάζει τι πραγματικά προσφέρει ο σύμμαχος, ποιο κόστος είναι διατεθειμένος να αναλάβει και ποια όρια δεν πρόκειται να ξεπεράσει.
Αυτή η μεταβολή ενισχύει την περιφερειακή αυτονομία, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει την αβεβαιότητα. Όταν οι παλαιές εγγυήσεις δεν θεωρούνται πλέον δεδομένες, τα κράτη αναγκάζονται να αναπτύξουν δικές τους εναλλακτικές: νέες σχέσεις με την Κίνα, τη Ρωσία, το Ιράν, την Τουρκία ή άλλους περιφερειακούς παράγοντες, διαφορετικές στρατιωτικές ισορροπίες και μεγαλύτερη έμφαση στη διπλωματική ευελιξία.
Η αμερικανική αρχιτεκτονική δεν εξαφανίζεται σε μία ημέρα. Αποδυναμώνεται κάθε φορά που ένας σύμμαχος διαπιστώνει ότι η αμερικανική παρουσία δεν εγγυάται την αυτόματη αποκατάσταση της ασφάλειας. Η αξιοπιστία μιας υπερδύναμης δεν κρίνεται μόνο από το μέγεθος των όπλων της, αλλά από το εάν οι άλλοι πιστεύουν ότι θα τα χρησιμοποιήσει όταν το απαιτούν οι περιστάσεις.
Στον Ορμούζ και στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, αυτή η πίστη δοκιμάζεται πλέον στην πράξη. Και όταν η εμπιστοσύνη μετατρέπεται σε διαρκή υπολογισμό, η παλιά μονοκεντρική τάξη αρχίζει να χάνει το σημαντικότερο στοιχείο της: όχι τη στρατιωτική παρουσία, αλλά την αυτονόητη αποδοχή της από τους υπόλοιπους.
Η γέννηση περιφερειακών συστημάτων ασφάλειας
Η κρίση του Ορμούζ και του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ επιταχύνει μια διαδικασία που είχε ήδη αρχίσει: την απομάκρυνση των περιφερειακών κρατών από την αντίληψη ότι η ασφάλειά τους μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά σε μια εξωτερική υπερδύναμη.
Όταν οι αμερικανικές εγγυήσεις αποδεικνύονται περιορισμένες και οι ευρωπαϊκές δυνάμεις δεν διαθέτουν ούτε την πολιτική βούληση ούτε τις απαιτούμενες δυνατότητες για αυτόνομη στρατηγική δράση, τα κράτη της περιοχής αναγκάζονται να αναζητήσουν διαφορετικές ισορροπίες. Η ασφάλεια μετατρέπεται από δεδομένη συμμαχική παροχή σε αντικείμενο πολυμερούς διαπραγμάτευσης.
Σε αυτό το περιβάλλον, η Κίνα αποκτά μεγαλύτερη σημασία ως οικονομικός και διπλωματικός παράγοντας, η Ρωσία ως στρατηγικός και στρατιωτικός πόλος, ενώ το Ιράν παύει να αντιμετωπίζεται μόνο ως απειλή και αναδεικνύεται σε αναπόφευκτο κέντρο περιφερειακής ισορροπίας. Παράλληλα, η Τουρκία και το Πακιστάν επιδιώκουν να διατηρήσουν περιθώρια αυτονομίας, αποφεύγοντας να εμπλακούν σε έναν πόλεμο που δεν εξυπηρετεί άμεσα τα δικά τους συμφέροντα.
Δεν διαμορφώνεται ακόμη ένα ενιαίο, συμπαγές στρατιωτικό μπλοκ. Διαμορφώνεται όμως κάτι πιο σύνθετο και ίσως πιο σημαντικό: ένα περιφερειακό σύστημα στο οποίο κανένας εξωτερικός παράγοντας δεν μπορεί πλέον να θεωρεί ότι οι αποφάσεις του θα εφαρμοστούν χωρίς αντίσταση ή διαπραγμάτευση.
Η πολυπολικότητα δεν εμφανίζεται εδώ ως ιδεολογική διακήρυξη, αλλά ως πρακτική συμπεριφορά κρατών. Εκδηλώνεται όταν οι περιφερειακές δυνάμεις αρνούνται να αναλάβουν αυτόματα το κόστος μιας ξένης στρατηγικής, όταν διατηρούν ανοικτούς διαύλους με αντίπαλα στρατόπεδα και όταν επιλέγουν τη διπλωματική ευελιξία αντί της πλήρους ευθυγράμμισης.
Η εξέλιξη αυτή περιορίζει την ικανότητα της Ουάσιγκτον να λειτουργεί ως μοναδικός εγγυητής της περιφερειακής τάξης. Δεν σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχωρούν από την περιοχή. Σημαίνει ότι η παρουσία τους δεν αρκεί πλέον για να καθορίσει μόνη της το αποτέλεσμα. Η Μέση Ανατολή εισέρχεται σε μια φάση όπου οι ισορροπίες θα παράγονται από πολλαπλά κέντρα ισχύος, και όχι από μία μοναδική στρατηγική πρωτεύουσα.
Η ενεργειακή κρίση ως επιταχυντής της ασιατικής αποσύνδεσης
Η διατάραξη των ενεργειακών διαδρομών δεν πλήττει όλες τις δυνάμεις με τον ίδιο τρόπο. Για την Ασία, και ιδιαίτερα για τις μεγάλες βιομηχανικές οικονομίες της, η κρίση λειτουργεί ως επιταχυντής μιας ήδη εξελισσόμενης προσπάθειας περιορισμού της εξάρτησης από θαλάσσιες οδούς που βρίσκονται υπό αμερικανική στρατηγική επιτήρηση.
Η Κίνα, η Ινδία και άλλες ασιατικές δυνάμεις έχουν κάθε λόγο να αναζητούν μακροπρόθεσμες λύσεις που δεν βασίζονται αποκλειστικά στη διαθεσιμότητα του Ορμούζ ή στην ασφάλεια που παρέχει ένας εξωτερικός ναυτικός εγγυητής. Αυτό σημαίνει ενίσχυση χερσαίων διαδρομών, διαφοροποίηση προμηθευτών, διμερείς ενεργειακές συμφωνίες, αποθέματα ασφαλείας και μεγαλύτερη χρήση εθνικών νομισμάτων στις ενεργειακές συναλλαγές.
Η κρίση, επομένως, δεν περιορίζεται στην αύξηση της τιμής του πετρελαίου. Ενισχύει την τάση δημιουργίας ενός ενεργειακού συστήματος στο οποίο οι ασιατικές οικονομίες θα επιδιώκουν να ελέγχουν περισσότερα στάδια της αλυσίδας: από την παραγωγή και τη μεταφορά έως τη χρηματοδότηση και την τελική κατανάλωση.
Αυτό αποτελεί σοβαρή πρόκληση για το παλαιό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο η παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια εξαρτάται από την προστασία συγκεκριμένων θαλάσσιων αρτηριών και από τη λειτουργία ενός ενιαίου χρηματοπιστωτικού και στρατηγικού πλαισίου. Όσο περισσότερο οι μεγάλες ασιατικές δυνάμεις επενδύουν σε εναλλακτικές διαδρομές και μηχανισμούς συναλλαγών, τόσο περισσότερο η ενεργειακή κρίση μετατρέπεται σε παράγοντα επιτάχυνσης της παγκόσμιας οικονομικής αναδιάταξης.
Ο Ορμούζ, συνεπώς, δεν αποτελεί μόνο σημείο κινδύνου για τις αγορές. Αποτελεί και καταλύτη για τη σταδιακή μετατόπιση του ενεργειακού κέντρου βάρους προς ένα περισσότερο κατακερματισμένο, περιφερειακό και πολυπολικό σύστημα.
Από την ενεργειακή επάρκεια στη διαχείριση της κατανάλωσης
Η παρατεταμένη αβεβαιότητα στις ενεργειακές διαδρομές μεταβάλλει και τη λογική με την οποία αντιμετωπίζεται η ενεργειακή ασφάλεια. Το ζήτημα δεν είναι πλέον μόνο η εξασφάλιση επαρκούς προσφοράς, αλλά η προσαρμογή της κατανάλωσης σε ένα περιβάλλον όπου οι ποσότητες, οι χρόνοι μεταφοράς και το κόστος παραμένουν ασταθή.
Σε μια τέτοια συνθήκη, οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί δεν περιορίζονται στην αναζήτηση νέων φορτίων πετρελαίου. Εξετάζουν μέτρα περιορισμού της ζήτησης: ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών, τηλεργασία, περιορισμό άσκοπων μετακινήσεων, χαμηλότερες ταχύτητες στους δρόμους, κοινή χρήση οχημάτων και περιορισμό ενεργοβόρων δραστηριοτήτων. Η ενεργειακή πολιτική μετατοπίζεται έτσι από την υπόσχεση αφθονίας στη διαχείριση της σπανιότητας.
Το πιο ευάλωτο σημείο αυτής της μετάβασης είναι το diesel. Η διατάραξη της πετρελαϊκής αλυσίδας δεν επηρεάζει μόνο τους οδηγούς και τις τιμές των καυσίμων. Πλήττει τις οδικές μεταφορές, τα φορτηγά, τη γεωργία, τα μηχανήματα έργων, τα αποθέματα τροφίμων και συνολικά τον μηχανισμό διανομής της οικονομίας. Όταν αυξάνεται το κόστος του diesel, η κρίση μεταφέρεται από τις ενεργειακές αγορές στην καθημερινή ζωή.
Η εξέλιξη αυτή αποκαλύπτει ότι η σύγχρονη οικονομία δεν εξαρτάται μόνο από την ύπαρξη πετρελαίου, αλλά από τη δυνατότητα συνεχούς και οικονομικά βιώσιμης πρόσβασής του. Εάν η πρόσβαση καταστεί αβέβαιη, η προσαρμογή δεν θα γίνει αποκλειστικά μέσω υψηλότερων τιμών. Θα γίνει μέσω περιορισμών, αλλαγών συμπεριφοράς και αναγκαστικής μείωσης της κατανάλωσης.
Η ενεργειακή κρίση μετατρέπεται έτσι σε κοινωνικό και παραγωγικό ζήτημα. Δεν αφορά πλέον μόνο το ποιος ελέγχει τις θαλάσσιες πύλες, αλλά και το ποιος θα υποχρεωθεί να πληρώσει το κόστος της νέας πραγματικότητας: οι μεταφορές, η βιομηχανία, οι αγρότες, οι επιχειρήσεις ή τελικά οι ίδιες οι κοινωνίες.
Η διαχείριση της κατανάλωσης ως εργαλείο γεωπολιτικής ισχύος
Η μετάβαση από την ενεργειακή επάρκεια στη διαχείριση της κατανάλωσης δεν αποτελεί απλώς τεχνική προσαρμογή των οικονομιών. Αποτελεί μεταβολή στη σχέση ανάμεσα στην ενέργεια, το κράτος και τη γεωπολιτική ισχύ. Όσο η πρόσβαση στο πετρέλαιο γίνεται ακριβότερη και λιγότερο προβλέψιμη, τόσο η ενεργειακή πολιτική μετατρέπεται σε μηχανισμό κοινωνικής και παραγωγικής πειθαρχίας.
Τα μέτρα περιορισμού της κατανάλωσης, από την ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών και την τηλεργασία έως τη μείωση των μετακινήσεων και τον περιορισμό ενεργοβόρων δραστηριοτήτων, δεν είναι ουδέτερα. Κατανέμουν το κόστος της γεωπολιτικής κρίσης στο εσωτερικό των κοινωνιών. Η εξωτερική αδυναμία προστασίας των ενεργειακών διαδρομών μετατρέπεται έτσι σε εσωτερική ανάγκη περιορισμού της ζήτησης.
Εδώ βρίσκεται η πραγματική γεωπολιτική σημασία του diesel. Δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη καύσιμο, αλλά τη βάση της υλικής λειτουργίας της οικονομίας: φορτηγά, αγροτικά μηχανήματα, κατασκευές, αποθήκες, μεταφορές τροφίμων και εφοδιαστικές αλυσίδες. Όποιος μπορεί να επηρεάσει τη διαθεσιμότητα και την τιμή του, δεν επηρεάζει μόνο την αγορά ενέργειας, αλλά την παραγωγική αντοχή ολόκληρων κρατών.
Η ενεργειακή πίεση επομένως μετατρέπεται σε ζήτημα στρατηγικής ανθεκτικότητας. Τα κράτη με μεγάλες βιομηχανικές και μεταφορικές ανάγκες είναι περισσότερο εκτεθειμένα, ενώ εκείνα που διαθέτουν εναλλακτικούς προμηθευτές, χερσαίες διαδρομές, αποθέματα και μεγαλύτερη δυνατότητα ελέγχου της κατανάλωσης αποκτούν συγκριτικό πλεονέκτημα.
Η γεωπολιτική ισχύς δεν θα μετράται πλέον μόνο από τον αριθμό των πλοίων, των πυραύλων ή των βάσεων. Θα μετράται και από την ικανότητα μιας χώρας να συνεχίζει να λειτουργεί όταν οι ενεργειακές ροές διαταράσσονται. Η δυνατότητα διατήρησης της παραγωγής, των μεταφορών και της κοινωνικής συνοχής σε συνθήκες κρίσης καθίσταται πλέον μορφή στρατηγικής ισχύος.
Με αυτή την έννοια, η κρίση του Ορμούζ δεν περιορίζει απλώς την προσφορά πετρελαίου. Αναδιανέμει την ισχύ ανάμεσα σε κράτη, οικονομίες και κοινωνίες. Εκείνοι που ελέγχουν τις διαδρομές, τους προμηθευτές και τους μηχανισμούς προσαρμογής αποκτούν μεγαλύτερη επιρροή, ενώ εκείνοι που εξαρτώνται από μια εύθραυστη και εξωτερικά προστατευόμενη ενεργειακή αρχιτεκτονική εισέρχονται σε περίοδο αυξημένης στρατηγικής ευαλωτότητας.
Από την ενεργειακή επάρκεια στη διαχείριση της κατανάλωσης
Η παρατεταμένη αβεβαιότητα στις ενεργειακές διαδρομές μεταβάλλει τη λογική της ενεργειακής ασφάλειας. Το ζήτημα δεν είναι πλέον μόνο η εξασφάλιση επαρκούς προσφοράς, αλλά η προσαρμογή της κατανάλωσης σε ένα περιβάλλον όπου οι ποσότητες, οι χρόνοι μεταφοράς και το κόστος παραμένουν ασταθή. Γι’ αυτό και εξετάζονται μέτρα όπως η ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών, η τηλεργασία, ο περιορισμός μετακινήσεων και ενεργοβόρων δραστηριοτήτων. Η ενεργειακή πολιτική μετατοπίζεται από την υπόσχεση αφθονίας στη διαχείριση της σπανιότητας.
Το πιο κρίσιμο σημείο είναι το diesel, καθώς στηρίζει τις μεταφορές, τη γεωργία, τις κατασκευές και ολόκληρη την εφοδιαστική αλυσίδα. Η αύξηση του κόστους του δεν πλήττει απλώς τους καταναλωτές, αλλά περιορίζει την παραγωγική και κοινωνική αντοχή των κρατών. Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη γεωπολιτική διάσταση της κρίσης: όποιος ελέγχει τις ενεργειακές ροές δεν χρειάζεται να καταλάβει εδάφη ή να επιβάλει άμεσα στρατιωτική κατοχή. Αρκεί να καταστήσει τη λειτουργία των αντιπάλων του ακριβότερη, αβέβαιη και πολιτικά δυσβάστακτη. Η πραγματική ισχύς δεν μετράται πλέον μόνο από τον αριθμό των πλοίων και των βάσεων, αλλά από το ποιος μπορεί να επιβάλλει τους όρους υπό τους οποίους οι άλλοι θα συνεχίσουν να κινούνται, να παράγουν και να καταναλώνουν.
Η κρίση ως δοκιμασία κρατικής κυριαρχίας
Η ενεργειακή αναστάτωση αποκαλύπτει τελικά τα όρια της κρατικής κυριαρχίας μέσα σε ένα παγκοσμιοποιημένο σύστημα εξαρτήσεων. Ένα κράτος μπορεί να διαθέτει αποθέματα, στρατό και οικονομικούς πόρους, αλλά να αδυνατεί να εξασφαλίσει την απρόσκοπτη λειτουργία της οικονομίας του όταν οι κρίσιμες διαδρομές βρίσκονται εκτός του άμεσου ελέγχου του.
Η Σαουδική Αραβία αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση: η παραγωγική της ισχύς δεν μεταφράζεται αυτόματα σε στρατηγική αυτονομία. Αντίστοιχα, οι μεγάλες καταναλώτριες οικονομίες δεν μπορούν να θεωρούν δεδομένη την ενεργειακή τους επάρκεια όταν εξαρτώνται από θαλάσσιες αρτηρίες που μπορούν να καταστούν αντικείμενο γεωπολιτικής πίεσης.
Η κρίση επομένως επαναφέρει ένα βασικό ζήτημα: κυρίαρχο δεν είναι μόνο το κράτος που παράγει ή καταναλώνει ενέργεια, αλλά εκείνο που μπορεί να ελέγχει τις διαδρομές, να διαχειρίζεται τις διακοπές και να επιβάλλει τους όρους επαναλειτουργίας του συστήματος. Όποιος δεν διαθέτει αυτή την ικανότητα, παραμένει εξαρτημένος, όσο μεγάλος και αν εμφανίζεται στους οικονομικούς ή στρατιωτικούς δείκτες.
Ο Ορμούζ μετατρέπεται έτσι από ενεργειακό πέρασμα σε μέτρο πραγματικής γεωπολιτικής κυριαρχίας. Και η σημερινή κρίση δείχνει ότι η κυριαρχία αυτή δεν ανήκει πλέον αποκλειστικά σε έναν πόλο.
Συμπέρασμα
Η κρίση του Ορμούζ δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη ενεργειακή αναστάτωση στη Μέση Ανατολή. Αποκαλύπτει τα όρια μιας ολόκληρης γεωπολιτικής αρχιτεκτονικής, η οποία βασίστηκε στην υπόθεση ότι οι κρίσιμες θαλάσσιες αρτηρίες θα παρέμεναν ανοικτές, οι ενεργειακές ροές προβλέψιμες και οι περιφερειακοί σύμμαχοι πρόθυμοι να στηρίζονται επ’ αόριστον σε εξωτερικές εγγυήσεις.
Η σύνδεση του Ορμούζ με το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ δημιουργεί μια ενιαία ζώνη στρατηγικής πίεσης, όπου η γεωγραφία μετατρέπεται σε όπλο οικονομικής και πολιτικής αναδιάταξης. Η Ανσάρ Αλλάχ, χωρίς να διαθέτει πλήρη θαλάσσιο έλεγχο, έχει τη δυνατότητα να επιβάλλει αποτελεσματική άρνηση πρόσβασης, αυξάνοντας το κόστος και την αβεβαιότητα των θαλάσσιων μεταφορών. Το Ιράν, αντίστοιχα, δεν χρειάζεται να καταστρέψει ολοκληρωτικά τις ενεργειακές ροές. Αρκεί να καταστήσει τη λειτουργία τους ασταθή και πολιτικά διαπραγματεύσιμη.
Η Σαουδική Αραβία βρίσκεται στο κέντρο αυτής της αντίφασης. Διαθέτει τεράστια παραγωγική βάση, οικονομικούς πόρους και στρατιωτικό εξοπλισμό, αλλά όχι απεριόριστη γεωγραφική ελευθερία. Ο East–West Pipeline και το Γιανμπού μπορούν να μειώσουν την εξάρτηση από τον Ορμούζ, δεν μπορούν όμως να εξαλείψουν τη συνολική ευπάθεια της διαδρομής προς την Ερυθρά Θάλασσα. Το Ριάντ αποδεικνύεται έτσι πλούσιο, αλλά γεωγραφικά εγκλωβισμένο.
Η κρίση αποκαλύπτει ταυτόχρονα ότι η στρατιωτική υπεροχή δεν ισοδυναμεί με πολιτική κυριαρχία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορούν να πλήξουν στόχους, να επιτηρούν και να παρέχουν επιχειρησιακή υποστήριξη, αλλά δεν μπορούν να εγγυηθούν αυτόματα την επαναφορά της προηγούμενης τάξης. Η επιφυλακτικότητα περιφερειακών δυνάμεων, όπως η Τουρκία και το Πακιστάν, να αναλάβουν άμεσο στρατιωτικό κόστος επιβεβαιώνει ότι οι παλαιές συμμαχικές σχέσεις μετατρέπονται πλέον σε περιορισμένες και υπό όρους συναλλαγές ασφάλειας.
Το κόστος, ωστόσο, δεν παραμένει στη θάλασσα. Μεταφέρεται στο diesel, στις μεταφορές, στη γεωργία, στη βιομηχανία, στα τρόφιμα και τελικά στην κοινωνική συνοχή. Η μετάβαση από την ενεργειακή επάρκεια στη διαχείριση της κατανάλωσης δείχνει ότι η κρίση δεν αφορά μόνο την τιμή του πετρελαίου, αλλά την ικανότητα των κρατών να συνεχίσουν να λειτουργούν υπό συνθήκες παρατεταμένης ενεργειακής πίεσης.
Αυτό είναι το βαθύτερο γεωπολιτικό αποτέλεσμα. Η ισχύς δεν κρίνεται πλέον μόνο από το ποιος διαθέτει τον μεγαλύτερο στόλο ή τις περισσότερες βάσεις, αλλά από το ποιος μπορεί να ελέγχει τις διαδρομές, να αντέχει τις διακοπές και να επιβάλλει τους όρους επαναλειτουργίας του συστήματος. Η κρίση του Ορμούζ δείχνει ότι κανένας πόλος δεν μπορεί πλέον να θεωρεί αποκλειστικό προνόμιό του τη ρύθμιση των παγκόσμιων ενεργειακών αρτηριών.
Ο κόσμος που αναδύεται δεν χαρακτηρίζεται από την απλή αντικατάσταση μιας υπερδύναμης από μια άλλη. Χαρακτηρίζεται από τη διασπορά της δυνατότητας παρεμπόδισης, διαπραγμάτευσης και επιβολής κόστους. Το Ιράν, η Ανσάρ Αλλάχ, οι περιφερειακές δυνάμεις του Κόλπου, η Τουρκία, το Πακιστάν, η Κίνα και άλλοι ασιατικοί παράγοντες δεν συγκροτούν κατ’ ανάγκη ένα ενιαίο στρατόπεδο, αλλά συμμετέχουν σε μια νέα πραγματικότητα όπου οι αποφάσεις δεν παράγονται πλέον μονομερώς από την Ουάσιγκτον. Η γεωπολιτική ισχύς διαχέεται, οι περιφερειακοί χώροι αποκτούν μεγαλύτερη αυτονομία και οι παγκόσμιες διαδρομές μετατρέπονται σε πεδία ανταγωνισμού πολλών κέντρων.
Ο Ορμούζ δεν είναι πλέον απλώς ένας θαλάσσιος διάδρομος. Είναι ο δείκτης μιας νέας εποχής, στην οποία η γεωγραφία παύει να θεωρείται ουδέτερη, η ενεργειακή ασφάλεια παύει να είναι δεδομένη και η παγκόσμια ισχύς δεν ανήκει σε εκείνον που διαθέτει απλώς τη μεγαλύτερη στρατιωτική μηχανή, αλλά σε εκείνους που μπορούν συλλογικά ή αυτόνομα να καθορίζουν τους όρους λειτουργίας του διεθνούς συστήματος. Η μονοκεντρική τάξη υποχωρεί όχι επειδή κατέρρευσε σε μία αποφασιστική μάχη, αλλά επειδή οι περισσότεροι δρώντες αποκτούν τη δυνατότητα να εμποδίζουν την επιστροφή της.
Φίλιππος Μπουράτογλου - Ιστορικός ερευνητής - Εκπαιδευτής πολεμικών τεχνών