Ο νέος Τρίτος Δρόμος.
Στη διάσημη πλέον πραγματεία του της δεκαετίας του 1990, ο καθηγητής Samuel Huntington περιγράφει την επικείμενη “Σύγκρουση των Πολιτισμών”. Ανάμεσα στα πολλά και ενδιαφέροντα που λέει,ο Huntington αναφέρεται και σε μια πολύ σημαντική παράμετρο. Τον εκσυγχρονισμό(τεχνολογικό,οικονομικό και κοινωνικό) χωρίς την αντίστοιχη δυτικοποίηση του τρόπου ζωής. Θα λέγαμε πως αυτή η παράμετρος αναφέρεται στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν ορισμένες χώρες (κατά κανόνα του Τρίτου Κόσμου),οι οποίες κατανοούν μεν την αντικειμενική αναγκαιότητα της εγκόλπωσης των νέων τεχνολογιών, της βελτίωσης των οικονομικών μηχανισμών τους και του εκσυγχρονισμού των κοινωνικών τους συστημάτων,αρνούνται δε να ακολουθήσουν τυφλά τη Δύση,κυρίως στο επίπεδο της πολιτικής οργάνωσης και του τρόπου ζωής. Αντ’ αυτού προσπαθούν να θέσουν τη δυτική τεχνολογία – απομονωμένη από το ιδεολογικό της περιεχόμενο- στην υπηρεσία των παραδοσιακών τους συστημάτων αξιών και των ιδιαίτερων εθνικών, θρησκευτικών και πολιτιστικών τους χαρακτηριστικών. Πολλοί νεαροί γόνοι των ελίτ της Ανατολής μάλιστα, έχοντας εκπαιδευτεί στη Δύση, επιστρέφουν στις χώρες καταγωγής τους με σημαντικές θεωρητικές και τεχνικές γνώσεις που στη συνέχεια χρησιμοποιούν για να ενισχύσουν τα δικά τους εθνικά συστήματα. Έτσι, αντί της προσέγγισης μεταξύ των Πολιτισμών που αισιόδοξα αναμένουν οι Φιλελεύθεροι, αυτό που προκύπτει τελικά είναι η εξέλιξη και ο εκσυχρονισμός αρχαϊκών και έντονα παραδοσιακών κοινωνιών ,οι οποίες ενδυναμωμένες με νέες τεχνολογίες αποκτούν νέο σφρίγος και ωθούνται όλο και πιο έντονα σε μια νέα πολιτιστική αντιπαράθεση με τη Δύση.
Σε αυτήν τη διεισδυτική ανάλυση του Huntington, μπορεί να προστεθεί το αντικειμενικό γεγονός ότι η πλειονότητα εκείνων των προσώπων που εκλαμβάνονται ως ”δυτικοποιημένοι” διανοούμενοι και θεωρητικοί, ήταν και είναι σε μεγάλο βαθμό αντισυστημικοί ριζοσπάστες της Ανατολής, οι οποίοι μελετώντας τα ιδεολογικά και φιλοσοφικά ρεύματα της Δύσης τα χρησιμοποιούν προκειμένου να ενισχύσουν τις δικές τους βασικές θέσεις. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ανθρώπου που ακολούθησε αυτό το μονοπάτι είναι ο Ali Shariati ,ο βασικός θεωρητικός της Ιρανικής Επανάστασης. Ο Shariati σπούδασε στο Παρίσι, μελέτησε διεξοδικά τον Heidegger και τον Guenon, καθώς και αρκετούς νεο-μαρξιστές συγγραφείς και κατέληξε σταδιακά στην πεποίθηση ότι χρειαζόταν μια συντηρητική-επαναστατική σύνθεση μεταξύ του επαναστατικού σιϊτισμού, του μυστικιστικού Ισλάμ, του σοσιαλισμού και του υπαρξισμού. Στη συνέχεια ο Shariati μπόρεσε να φέρει την ιρανική πνευματική ελίτ αλλά και την ιρανική νεολαία σε μια επαναστατική κατάσταση,κάτι που θα ήταν μάλλον δύσκολο να επιτευχθεί μέσα από τα κηρύγματα των Μουλάδων. Η περίπτωση του Shariati είναι ιδιαίτερα σημαντική δεδομένου ότι έχουμε να κάνουμε με έναν θεωρητικό μιας νικηφόρου επανάστασης, που κατέληξε στην εγκαθίδρυση ενός αντιδυτικού και συντηρητικού -επαναστατικού καθεστώτος.
Ερχόμενοι στα καθ’ημάς, θα διαπιστώσουμε ότι στο ίδιο μονοπάτι βάδισαν επίσης και ελληνοκεντρικοί Έλληνες σαν τον Περικλή Γιαννόπουλο και τον Ίωνα Δραγούμη ,που δανείστηκαν διάφορα φιλοσοφικά και ιδεολογικά υποδείγματα κυρίως από Γερμανούς φιλόσοφους (Herder, Fichte, Hegel),αν και όχι μόνο.Κατέληξαν έτσι στη διατύπωση θεωριών απολύτως συμβατών με την ισχυρή εθνική τους πεποίθηση,θεωριών που θα μπορούσαν να είχαν αποτελέσει τη βάση για μια αυτόνομη ανάπτυξη του Ελληνισμού. Παρόμοιες μεθόδους χρησιμοποιούν βεβαίως και κάποιοι σύγχρονοι ελληνοκεντρικοί που επεξεργάζονται δημιουργικά τα πολιτικά δόγματα της ευρωπαϊκής “Νέας Δεξιάς” και “Νέας Αριστεράς”,αποσκοπώντας σε μια νέα σύνθεση προς όφελος του Ελληνισμού.Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι η πνευματική ατραπός στην οποία αναφερόμαστε δεν είναι κάτι εντελώς νέο ,θα μπορούσε μάλιστα να έχει εξελιχθεί ιδιαιτέρως επιτυχώς, αν δεν συνέβαινε σχεδόν σύσσωμο το πολιτικό και ακαδημαϊκό κατεστημένο της χώρας μας να ακολουθεί τυφλά το δόγμα ”ανήκωμεν εις την Δύσιν”.Τι και αν 2300 έτη πριν ο μέγας Αριστοτέλης έγραφε: «Τὰ ἔθνη ποὺ κατοικοῦν σὲ τόπους μὲ ψυχρὸ κλῖμα καὶ ὅσα κατοικοῦν γύρω ἀπὸ τὴν Εὐρὠπη ἔχουν ἔντονες ψυχικὲς παρορμήσεις, ἔχουν ὅμως χαμηλότερη νοημοσύνη καὶ ἐπιδεξιότητα στὶς τέχνες. Ζοῦν πιὸ ἐλεύθερα, δὲν ἔχουν ὅμως πολίτευμα καὶ ἠμποροῦν νὰ ἐπιβληθοῦν σὲ γειτονικοὺς λαούς. Τὰ ἔθνη τῆς Ἀσίας ἔχουν καὶ δυνατὸ μυαλὸ καὶ κλίσι πρὸς τὶς τέχνες, τοὺς λείπει ὅμως ἡ ψυχικὴ ὁρμὴ καὶ γι’ αὐτὸ ὑποτάσσονται σὲ ἀπολυταρχικοὺς μονάρχες καὶ ζοῦν σὰν δοῦλοι. Τὸ ἑλληνικὸ γένος ὅμως, ἐπειδὴ ζεῖ σὲ τόπους ποὺ ἀπὸ γεωγραφικὴ ἄποψι εὑρίσκονται στὴν μέση , διαθέτει τὶς ἀρετὲς καὶ τῶν δύο. Δηλαδή, ἔχει δυνατὴ ψυχὴ καὶ ὀξὺ νοῦ καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἐλεύθερο εἶναι καὶ ἀρίστη πολιτικὴ ζωὴ διάγει κι ἔχει τὴν δύναμι νὰ κυριαρχήσῃ ἐπάνω σὲ ὅλους, ἄν ἑνωθῇ πολιτειακά».(Ἀριστοτέλους Πολιτικά, Βιβλίο Η΄, 1327β, 21-33).Πρόκειται για την πρώτη αναφορά στην λεγόμενη ”Ενδιάμεση Περιοχή”,δηλαδή στον γεωπολιτισμικό ζωτικό χώρο του Ελληνισμού, που βρίσκεται στην περιοχή ανατολικά της σημερινής Κροατίας και δυτικά του ποταμού Ευφράτη.
Η ήττα του μονοπολικού συστήματος. Προς την ”αυτάρκεια των μεγάλων χώρων”.
Η αποσαφήνιση κάποιων εννοιών, όπως αυτών του “εκσυγχρονισμού” και της “δυτικοποίησης”, έχει τεράστια αξία. Εξάλλου η Δύση κάνει ό, τι μπορεί ώστε οι δύο όροι να καταστούν συνώνυμοι στη μαζική συνείδηση.Υποδεικνύεται δηλαδή με απολύτως δογματικό τρόπο ότι η αλλαγή και η μεταρρύθμιση είναι δυνατές μόνο εάν προσανατολίζονται προς τη Δύση και αντιγράφουν δυτικά μοντέλα.Κάθε άλλη εναλλακτική λύση παρουσιάζεται ως «στασιμότητα», «αρχαϊσμός», «συντηρητισμός», ”αναποτελεσματικότητα” και ”έλλειψη δυναμισμού”. Έτσι, η Δύση αποκτά τη δυνατότητα να επιβάλλει τα δικά της όρια, τους νόμους και τα κριτήριά της, στον υπόλοιπο κόσμο. Αυτή η μεροληψία και ο τεράστιος εγωισμός του δυτικού Φιλελευθερισμού σε σχέση με εκείνους για τους οποίους ο Φιλελευθερισμός προωθείται ως μια ”προοδευτική εναλλακτική”, περιγράφηκε έξοχα από τον θεωρητικό της Οικονομίας Friedrich List.
Στα έργα του κατέδειξε ότι οι χώρες που έχουν ακολουθήσει εξαρχής την εξελικτική πορεία της οικονομίας της αγοράς και του Φιλελευθερισμού, επωφελούνται πάντα από την επιβολή παρόμοιου μοντέλου στις χώρες που χρησιμοποιούν εναλλακτικά υποδείγματα. Όπως μπορούμε να δούμε, οι ”ίσοι” όροι του ”ελεύθερου” εμπορίου στην πραγματικότητα οδηγούν στον περαιτέρω πλουτισμό των ανεπτυγμένων χωρών της Δύσης και στην εξαθλίωση εκείνων που προσπάθησαν να ακολουθήσουν την οικονομία της αγοράς. Οι πλούσιοι λοιπόν γίνονται πλουσιότεροι, ενώ οι φτωχοί γίνονται φτωχότεροι. Κατά συνέπεια οι παραδοσιακά φιλελεύθερες χώρες (και κυρίως οι αγγλοσαξονικές) επωφελούνται υπερβολικά από την επιβολή του δικού τους μοντέλου σε όλους τους άλλους, καθώς αυτό εγγυάται την απόκτηση κολοσσιαίου οικονομικού και πολιτικού κέρδους. Αλλά ποιά είναι η διέξοδος για τέτοιες μη φιλελεύθερες χώρες, οι οποίες λόγω αντικειμενικών συνθηκών αντιμετωπίζουν αποτελεσματικούς και επιθετικούς φιλελεύθερους ανταγωνιστές; Χώρες παραδοσιακά μη δυτικές , που το οικονομικό τους σύστημα απέδιδε μόνο σε συνθήκες σοβαρού κρατικού παρεμβατισμού και που οι λαοί τους ήθελαν το χέρι τους Κράτους να τους συνεπικουρεί; Το πρόβλημα αυτό ήταν ιδιαίτερα οξύ για τη Γερμανία του 19ου αιώνα, αυτήν ακριβώς τη χώρα που ο Friedrich List κλήθηκε να βοηθήσει. Η απάντηση που έδωσε ήταν η θεωρία της ”αυταρκείας των μεγάλων χώρων”, που είναι ένα οικονομικό συνώνυμο του λεγόμενου ”εκσυγχρονισμού χωρίς δυτικοποίηση”.
Η θεωρία της ”αυτάρκειας των μεγάλων χώρων” διακηρύσσει ότι κράτη μη εγκατεστημένα στην αγορά του καπιταλισμού και ευρισκόμενα κάτω από συνθήκες σκληρού οικονομικού ανταγωνισμού, θα πρέπει να επεξεργαστούν ένα μοντέλο αυτόνομης ανάπτυξης.Ένα μοντέλο που αναπαράγει εν μέρει τις τεχνολογικές εξελίξεις των φιλελεύθερων συστημάτων,όμως στο αυστηρό περιοριστικό πλαίσιο κάποιων τελωνειακών ενώσεων και συνομοσπονδιών μεγάλης κλίμακας, για αρχή. Στην περίπτωση αυτή, η “ελευθερία του εμπορίου” περιορίζεται εντός των ορίων ενός στρατηγικού μπλοκ κρατών που εντείνει τις πολιτικές,οικονομικές και διοικητικές προσπάθειές του αποσκοπώντας στην ταχεία αύξηση της οικονομικής δυναμικής του.Αντιθέτως,όσον αφορά τη σχέση με τις πιο ανεπτυγμένες φιλελεύθερες χώρες, δημιουργείται ένα προστατευτικό τελωνειακό εμπόδιο με βάση τις αρχές του αυστηρού προστατευτισμού(μερκαντιλισμού).Συνεπώς, το πεδίο επέκτασης των νέων τεχνολογιών και της νέου τύπου οικονομίας μεγεθύνεται στο μέγιστο, ενώ, από την άλλη πλευρά, αυτή η εξέλιξη υποστηρίζεται από μια συνεπή πολιτική και οικονομική κυριαρχία.
Αναμφισβήτητα, μια τέτοια προσέγγιση δυσκολεύει εξαιρετικά τους Φιλελεύθερους κεφαλαιοκράτες της ελεύθερης αγοράς, καθώς εκθέτει τη στρατηγική τους, αποκαλύπτει τις επιθετικές τακτικές τους,και αντισταθμίζει αποτελεσματικά τη γεωπολιτική παρέμβασή τους.Τελικά, καθιστά αδύνατο τον εξωτερικό έλεγχο σε εκείνα τα κράτη τα οποία οι Φιλελεύθεροι επιδιώκουν να μετατρέψουν σε οικονομικές και πολιτικές αποικίες.
Εκσυγχρονισμός και Κυριαρχία
Είναι απολύτως δεδομένο ότι η θέση του «εκσυγχρονισμού χωρίς δυτικοποίηση» είναι η ίδια ένα ισχυρό εννοιολογικό και ιδεολογικό όπλο, η χρήση του οποίου αποτελεί κάτι το εξαιρετικά δυσάρεστο για τους εκπροσώπους της Δύσης.Για τη Δύση, το πιο σημαντικό είναι η δημόσια προώθηση ενός δυαδικού σχήματος στο οποίο, με τρόπο μανιχαϊστικό, από τη μια πλευρά υπάρχουν οι ”μεταρρυθμιστές” και οι υποστηρικτές της προόδου και από την άλλη οι ”συντηρητικοί” και οι επίμονοι υποστηρικτές του παρελθόντος. Όσο η εξίσωση παρουσιάζεται κάτω από αυτούς τους όρους,είναι αναμενόμενο ότι η συμπάθεια και η υποστήριξη της κοινής γνώμης θα στρέφεται προς τους δυτικόφιλους ”μεταρρυθμιστές”. Αποτελεί αδήριτη ανάγκη λοιπόν η εισαγωγή στη συζήτηση ενός νέου τρίτου στοιχείου,στοιχείου που θα καταστήσει τη γενική εικόνα πολύ πιο ενδιαφέρουσα αλλά και πολύ πιο ρεαλιστική.Κατά συνέπεια εκτός από τους δυτικόφιλους ”μοντερνιστές” και τους εχθρικά διακείμενους προς τη Δύση ”αντι-μοντερνιστές”- η αντιπαράθεση μεταξύ των οποίων οδηγεί αργά ή γρήγορα στη νίκη των “μεταρρυθμιστών” που υποτίθεται ότι ευαγγελίζονται την ”πρόοδο”-στο κάδρο μπαίνουν τώρα δυναμικά και οι “αντιδυτικοί μοντερνιστές” ή “συντηρητικοί επαναστάτες”. Το ίδιο το γεγονός της ύπαρξης μιας τέτοιας δύναμης, που λειτουργεί ως ανεξάρτητη πλατφόρμα και αποτελεί ταυτόχρονα ένα ιδεολογικό μπλοκ, ένα οικονομικό μοντέλο και ένα πολιτιστικό μέτωπο,θέτει σε εντελώς νέες βάσεις τους συσχετισμούς της πολιτικής αντιπαράθεσης. Οι «αντιδυτικοί μοντερνιστές» διακηρύσσουν την πίστη τους σε ριζικές κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και επαναστατικές αλλαγές στο πεδίο της οικονομίας.Ακολούθως επιθυμούν την ανάδειξη νέων ελίτ,την ανάληψη της διακυβέρνησης από αυτές και τον πλήρη εκσυγχρονισμό του γενικότερου τρόπου ζωής. Ωστόσο η πλήρης διατήρηση της γεωπολιτικής, οικονομικής και πολιτιστικής κυριαρχίας, η επιστροφή στις ρίζες, και η υποστήριξη της ταυτότητας παραμένουν απόλυτη και αδιαπραγμάτευτη προϋπόθεση. Για τους ”συντηρητικούς επαναστάτες” και οι δύο συνθήκες – ο Εκσυγχρονισμός και η Κυριαρχία – παραμένουν απόλυτες επιταγές,πυλώνες που δεν μπορούν και δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να υπονομευθούν.
Στον σύγχρονο κόσμο διαπιστώνουμε πως διάφοροι λαοί και χώρες επιμένουν στη διατήρηση της ταυτότητάς τους με κάθε τρόπο, παρά τις προσπάθειες που καταβάλλουν για τον τεχνολογικό,οικονομικό και κοινωνικό εκσυγχρονισμό τους. Η Σερβία, το Ιράκ, το Ιράν, η Βόρεια Κορέα και η Κούβα είναι τέτοια παραδείγματα.Ωστόσο,οι μικρομεσαίες αυτές δυνάμεις έχουν κανει τεράστιες θυσίες για να υπερασπιστούν την ιδιοπροσωπία και την ανεξαρτησία τους, καθώς οι επιλογές τους τις έχουν οδηγήσει σε μία άμεση και ιδιαίτερα δαπανηρή αντιπαράθεση με τη Δύση.Αντιθέτως,τα αποτελέσματα είναι σαφώς πολύ καλύτερα όταν ομιλούμε για κρατικούς σχηματισμούς του μεγέθους της Ρωσικής Ομοσπονδίας,οι οποίοι διαθέτουν τους πόρους αλλά και τη δημογραφική και στρατιωτική ισχύ προκειμένου να κάνουν σεβαστή τη θέλησή τους.Η σύμπραξη μικροτέρων χωρών με μεγαλύτερες ,στα πλαίσια κάποιας μορφής ”ένωσης” ή ”συμμαχίας”(όπως την περιγράψαμε ανωτέρω,κατά την επεξήγηση της θεωρίας της ”αυτάρκειας των μεγάλων χώρων”),αποτελεί ίσως μονόδρομο για τους μικρότερους ”παίκτες” του διεθνούς συστήματος,αν και οι γεωγραφικές αποστάσεις μεταξύ των συμμετεχόντων μπορούν να αποβούν απαγορευτικές για την ευόδωση των προσπαθειών τους.
Βεβαίως το κύριο βάρος μετακυλίεται στην πολιτική βούληση και αποφασιστικότητα. Η εγγύηση των πόρων και των οικονομικών αποτελεμάτων είναι δευτερεύουσα σε κάποιες περιπτώσεις. Ας αναφέρουμε το ακόλουθο παράδειγμα: στη Republika Srpska στη Βοσνία,κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων της δεκαετίας του 1990 μεταξύ Σέρβων και Μουσουλμάνων, όταν ετέθη το ερώτημα τι ήταν αυτό που εμπόδισε τη σύναψη ανακωχής σε μια συγκεκριμένη περιοχή, η απάντηση ενός εθελοντή πολεμιστή ήταν αποστομωτική……..”Το βουνό εκεί, αυτό το μικρό βουνό, είναι διάσημο στα σερβικά χρονικά του Μεσαίωνα.Τώρα είναι στα χέρια των εχθρών. Δεν υπάρχει τίποτα το σημαντικό εκεί- δεν υπάρχουν στρατηγικά σημεία, δεν υπάρχουν χρήσιμα ορυκτά, δεν υπάρχουν βιομηχανικές επιχειρήσεις.Είναι απλά ένα κομμάτι γης. Αλλά είναι ένα κομμάτι της Σερβικής γης. Ήδη έχουν πέσει αρκετές εκατοντάδες μαχητές μας εκεί. Μας έχουν προσφέρει ειρήνη σε αντάλλαγμα για αυτό το βουνό. Αλλά δεν θα δεχτούμε μια τέτοια ειρήνη. Θέλουμε αυτό το βουνό. Αυτό το άχρηστο βουνό … “. Το ίδιο το γεγονός της εθνικής ιστορίας και η έκταση της εθνικής επικράτειας είναι στοιχεία πλήρως συγκρίσιμα με τις πιο σοβαρές τεχνολογικές και οικονομικές παραμέτρους. Πρόκειται για στοιχεία που για τα περισσότερα έθνη αξίζουν πιο πολύ κι από την ίδια τη ζωή.
Η παραδοσιοκρατική επανάσταση – η τελευταία γραμμή άμυνας.
Ο ”εκσυγχρονισμός χωρίς δυτικοποίηση” θα πρέπει να γίνει το κύριο σύνθημα μιας νέας πολιτικής ιδέας , ενός νέου δρόμου,που θα ενώσει τις δυνάμεις τόσο της ”συντηρητικής” όσο και της «μεταρρυθμιστικής» πλευράς. Αυτή η νέα πλατφόρμα, αν αναπτυχθεί προσεκτικά και προβληθεί συστηματικά στη συνείδηση των λαϊκών μαζών, θα μπορούσε να θέσει σε μια εντελώς νέα βάση την πολιτική και οικονομική ζωή ενός έθνους. Επιπλέον όλοι εκείνοι που, είτε αρνούνται την αναγκαιότητα μεταρρυθμίσεων με σκοπό να διατηρήσουν τα προνόμιά τους (οι απολογητές της νοσταλγίας και της στασιμότητας) ,είτε επιδιώκουν μέσω της προώθησης των μεταρρυθμίσεων την υπαγωγή στη σφαίρα επιρροής της Δύσης-σε επίπεδο γεωπολιτικό,οικονομικό και πολιτισμικό-θα αναγκαστούν εκ των πραγμάτων να αποκαλυφθούν.
Συνεπώς,τίποτε δεν θα μπορούσε να αποτελέσει καλύτερο αντίδοτο σε μια διαφαινόμενη κατάσταση αδιεξόδου,όσο η απομάκρυνση και των δύο κοντόφθαλμων απόψεων και των υποστηρικτών τους από το πολιτικό προσκήνιο.Και αντιστρόφως η ιδεολογική, οικονομική και πολιτική πρωτοβουλία θα πρέπει να μεταβιβαστεί σε ένα νεοσυσταθέν μέτωπο. Εκείνο των “παραδοσιοκρατών επαναστατών”.
Φίλιππος Μπουράτογλου – Απόφοιτος του Κέντρου Γεωπολιτικών Αναλύσεων του NewYorkCollege - Ιστορικός ερευνητης - Εκπαιδευτής πολεμικών τεχνών