Η ψυχολογία μάχης είναι ένας πολύ σημαντικός παράγοντας σε οποιαδήποτε σύγκρουση, ένοπλη ή άοπλη, και αποτελεί βασικό τομέα μελέτης σε κάθε πολεμική τέχνη ή σύστημα αυτοάμυνας.
Η διερεύνηση των πτυχών του συγκεκριμένου αντικειμένου μπορεί να μας ''ξεκλειδώσει'' πλευρές και προσεγγίσεις της μάχης που δεν είχαμε προηγουμένως κατανοήσει. Στην πυγμαχία π.χ. θα διαπιστώσουμε ότι η ψυχολογία είναι το μονοπάτι εκείνο που θα μας οδηγήσει στο να πυγμαχούμε σωστά, να εκτελούμε συνδυασμούς τεχνικούς και ισορροπημένους και να αφομοιώνουμε τακτικές που θα μας βοηθήσουν εντός του ρινγκ. Στο MMA αντίστοιχα, θα μας βοηθήσει να χρησιμοποιούμε σωστά το κλουβί αλλά και να κατανοήσουμε τους τρόπους μετάβασης απο τη μια ζώνη μάχης στην άλλη. Τέλος, αν αναφερόμαστε σε αντιπαράθεση στον δρόμο( street fighting) -με όποιον τρόπο και αν επισυμβεί αυτή- θα διαπιστώσουμε ότι, ανάμεσα στα πολλά διαφορετικά αντικείμενα που πρέπει να κατανοήσουμε,κορυφαία θέση κατέχει η ψυχολογία μάχης.
Κι αυτό το άρθρο στοχεύει ακριβώς στο να ρίξει μια βαθύτερη ματιά στις συνθήκες που αναπτύσσονται και λειτουργούν κατά τη διάρκεια μιας αντιπαράθεσης ή επίθεσης στον δρόμο.
Γιατί εξασκούμαστε σε ρεαλιστικές επιθέσεις, αληθοφανή σενάρια και πολλαπλές σειρές χτυπημάτων.
Αναρωτηθήκατε ποτέ γιατί οι ασκήσεις υπό πίεση είναι τόσο σημαντικό τμήμα της εκπαίδευσής μας στην αυτοάμυνα, στις πολεμικές τέχνες ή στα μαχητικά αθλήματα; Όταν αντιμετωπίζουμε μία απειλητική για τη ζωή ή τη σωματική μας ακεραιότητα κατάσταση, το σοκ αυτό καθεαυτό(και όχι το αίσθημα του φόβου) αποτελεί το μεγαλύτερο πρόβλημα που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε. Αν το σοκ μας κυριεύσει κατά τη διάρκεια μιας επίθεσης, μοιραία θα παγώσουμε και δε θα αντιδράσουμε καθόλου.
Ο λόγος που οι άνθρωποι περιέρχονται σε κατάσταση σοκ όταν δέχονται επίθεση, είναι η έλλειψη προετοιμασίας αντίδρασης.Και αυτή η προετοιμασία είναι κυρίως μία διαδικασία πνευματική και ψυχική.
Το ανθρώπινο μυαλό χωρίζεται σε δύο τμήματα, το συνειδητό και το υποσυνείδητο.Το συνειδητό μέρος του μυαλού μας είναι η γνωστική διαδικασία σκέψης. Το συνειδητό εμπλέκεται όταν έχουμε τον χρόνο να αξιολογήσουμε την κατάσταση διεξοδικώς και να ανταποκριθούμε βάσει σχεδίου. Αν όμως υπάρξει αιφνιδιασμός, το συνειδητό ''κλείνει'' και όλη η διαδικασία μεταφέρεται στο υποσυνείδητο.
''Ο φόβος κάνει τους ανθρώπους να ξεχνούν και η ικανότητα που δεν μπορεί να πολεμήσει είναι άχρηστη.'' (Βρασίδας, Σπαρτιάτης στρατηγός, 5ος αιώνας π.Χ.)
Παρατήρηση, προσανατολισμός, απόφαση, πράξη.
Στην περίπτωση του αιφνιδιασμού, το μυαλό μας δεν έχει τον απαραίτητο χρόνο να περάσει τα τέσσερα αυτά στάδια, λόγω της υπερφόρτωσης πληροφοριών και του άγχους.
Έτσι,το μυαλό ''βραχυκυκλώνει'' και κλείνει. Το υποσυνείδητό μας από την άλλη, είναι βασικά μία ενστικτώδης τράπεζα δεδομένων μυϊκής μνήμης, καθώς μπορούμε να περπατάμε, να αναπνέουμε, να τρώμε, χωρίς να το σκεφτόμαστε. Εάν το υποσυνείδητό μας ωστόσο δεν έχει αποθηκευμένη κάποια συγκεκριμένη μυϊκή μνήμη προκειμένου να αντιμετωπίσει το άμεσο πρόβλημα, τότε θα ''αναγκάσει'' το σώμα μας να αμυνθεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο που γνωρίζει. Συχνά αυτό σημαίνει ότι θα σπεύσουμε να καλύψουμε ζωτικά όργανα ή ότι θα προσπαθήσουμε να καταστήσουμε τον εαυτό μας μικρότερο στόχο, π.χ. λαμβάνοντας εμβρυϊκή στάση.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο εξασκούμαστε συνεχώς σε διάφορα drills. Η εκπαίδευση σε μια ποικιλία σεναρίων (π.χ. χτύπημα,σφίξιμο, ρίψη στο έδαφος, απειλή όπλου, πολλαπλοί αντίπαλοι) θεωρείται απαραίτητη. Διότι, εάν γίνουμε άριστοι γνώστες ενός μόνου σεναρίου, αλλά βρεθούμε σε μια κατάσταση για την οποία δεν έχουμε τη σωστή υποσυνείδητη μυϊκή μνήμη, τότε είναι πολύ πιθανό ότι θα παγώσουμε.
Περισσότερες επιλογές, μεγαλύτερος χρόνος αντίδρασης.
Έχοντας εκπαιδευτεί στις πολεμικές τέχνες για δύο δεκαετίες, μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι μόνο όταν πρωτογνώρισα το παραδοσιακό ju jitsu (SOGO RYU JU JITSU ) και ασχολήθηκα σοβαρά με την αυτοάμυνα του δρόμου που βασίζεται στην πραγματικότητα, έμαθα για τον νόμο Hicks.
Ο νόμος Hicks δηλώνει ότι όσο περισσότερες εναλλακτικές απαντήσεις και επιλογές προσθέτουμε σε μια υποθετική κατάσταση(πρόβλημα ή ερώτημα), τόσο η ανταπόκρισή μας επιβραδύνεται εκθετικά. Κάποιος που έχει 4000 απαντήσεις σε μια κατάσταση θα είναι προφανώς μια εγκυκλοπαίδεια σχετικώς με το τρόπο που πρέπει να πολεμήσει, αλλά δεν θα είναι απαραιτήτως σε θέση να το κάνει.
''Δε φοβάμαι τον άνθρωπο που έχει εξασκήσει 10.000 λακτίσματα μία φορά, αλλά φοβάμαι τον άνθρωπο που έχει εξασκήσει ένα λάκτισμα 10.000 φορές.'' (Bruce Lee)
Προφανώς, ένας τέτοιος περιορισμός αποτελεί συχνά τροχοπέδη στην πορεία ενός ασκουμένου στις πολεμικές τέχνες και ένα πολύ σημαντικό πρακτικό εμπόδιο, από τη στιγμή που θα έρθει αντιμέτωπος με ένα πραγματικό γεγονός. Η βία στον πραγματικό κόσμο θα έλθει πιο κοντά, πιο γρήγορα και πιο επιθετικά, απ' ό,τι συμβαίνει συνήθως στο dojo. Σε όλους μας αρέσει να φοράμε τα γάντια και να εφαρμόζουμε τεχνικές ή να παίζουμε ελεγχόμενα μεταξύ μας (sparring). Στην πραγματικότητα, η ελεγχόμενη μάχη είναι ένα θεμελιώδες στοιχείο του ju jitsu και σε κάθε μάθημα υπάρχει sparring αναλόγως με τη ζώνη μάχης στην οποία ανφερόμαστε. Σε ένα πραγματικό περιστατικό στον δρόμο ωστόσο, ο ''κακός'' θα φωνάξει δυνατά ή θα μας εξυβρίσει με σκοπό να μας σοκάρει και να κερδίσει χρόνο, ώστε να μας επιτεθεί. Είναι στατιστικώς πολύ πιθανό να υστερούμε αριθμητικώς, και πολύ πιθανό επίσης η μάχη να οδηγηθεί στο έδαφος κάποια στιγμή. Εκεί θα εξελιχθεί σε μια σύγκρουση όχι απαραίτητα παλαιστικού τύπου, αλλά τύπου ''αλάνας'' με λακτίσματα στο κεφάλι και στο σώμα του πεσμένου αντιπάλου.
Το κυριότερο ερώτημα λοιπόν, τίθεται ως εξής: πώς προετοιμαζόμαστε για την αντιμετώπιση μιας αιφνιδιαστικής επίθεσης;
Φυσική Προετοιμασία.
Όσο πιο δυνατός σωματικώς, τόσο το καλύτερο. Ο καρδιακός μας ρυθμός μπορεί να επιταχυνθεί στα 200 bpm, κάτω από συνθήκες που δημιουργούν φόβο.Καθώς το σώμα μας πλημμυρίζει με αδρεναλίνη, χρειάζεται να είμαστε σε θέση να αποδώσουμε κάτω από αυτόν τον υψηλό καρδιακό ρυθμό/στρες.
Ο φόβος είναι μία μη συνειδητή αντίδραση του ανθρωπίνου οργανισμού, πυροδοτούμενη από την ενεργοποίηση του συμπαθητικού νευρικού συστήματος, υπευθύνου για τα λεγόμενα 4 F : Fight, Flight, Fear και F@@@. Το συμπαθητικό νευρικό σύστημα, μόλις ενεργοποιηθεί, διεγείρει τα επινεφρίδια που εκκρίνουν αδρεναλίνη και άλλες χημικές ουσίες που διοχετεύονται στο σώμα μας .
Απλές τεχνικές ανοίγουν τον δρόμο.
Κάποιες απλές τεχνικές είναι συνήθως ιδιαιτέρως αποτελεσματικές. Στοχεύουμε το κεφάλι και άλλα κρίσιμα σημεία, όπως τα μάτια, τον λαιμό ή τη βουβωνική χώρα. Οι απλές τεχνικές είναι πολύ πιθανό ότι δεν θα τερματίσουν από μόνες τους τη μάχη(ιδιαιτέρως αν ο αντίπαλος είναι έμπειρος και καλά εκπαιδευμένος), αλλά δύνανται να χρησιμοποιηθούν ως ''άνοιγμα'' ή ''εισαγωγή''. Ωστόσο,τα επιδέξια χτυπήματα στο κεφάλι και τον λαιμό είναι πολύ αποτελεσματικά (και από ψυχολογική άποψη) ,άρα υπάρχει πάντοτε η πιθανότητα να κάμψουν τη θέληση του αντιπάλου να συνεχίσει τη σύγκρουση και επομένως να θέσουν εκτός μάχης την απειλή.
Οι τεχνικές προϋποθέτουν βεβαίως κινητικές δεξιότητες ,ώστε να εφαρμοστούν άριστα στο πεδίο της σύγκρουσης και να αποδώσουν- ιδιαιτέρως κάτω από συνθήκες μεγάλου στρες.
Υποσυνείδητη κίνηση μέσω της συνεχούς επανάληψης.
Αν πρέπει να σκεφτούμε πριν εφαρμόσουμε μια τεχνική, τότε δε θα μπορέσουμε να την εκτελέσουμε σε έναν αγώνα ή -πολύ περισσότερο- σε ένα πραγματικό περιστατικό. Πρέπει να έχει καταστεί μια υποσυνείδητη κίνηση, ένας αυτοματισμός που δεν απαιτεί καμία γνωστική διαδικασία.Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της συνεχούς επανάληψης.
Να είμαστε αποφασιστικοί.
Τη στιγμή της εμπλοκής, πολλές σκέψεις μπορεί να περάσουν από το μυαλό μας. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να επιβραδύνεται η αντίληψη του χρόνου και οι αντιδράσεις μας να γίνονται πιο αργές. Δεν είναι πολύ πιθανό να σκεφτούμε ποια από τις 50 δολοφονικές κινήσεις που έχουμε διδαχθεί είναι η καταλληλότερη για χρήση, ούτε να φέρουμε στο νου μας την ταινία που είδαμε πρόσφατα, με πρωταγωνιστή τον Τσακ Νόρις, και πως ο Τσακ βγήκε από τη δύσκολη κατάσταση στην οποία βρισκόταν. Πιθανότατα αυτά που θα σκεφτούμε, δευτερόλεπτα πριν τη σύγκρουση, είναι τα εξής:
-''Αυτό δεν είναι δίκαιο.''
-''Δεν το αξίζω αυτό.''
-''Δε θέλω να χτυπήσω κάποιον.''
-''Δε θέλω να με χτυπήσουν.''
-''Να τους χτυπήσω;''
Τέτοιου είδους σκέψεις ωστόσο,απλώς μειώνουν τη θέληση και την αποφασιστικότητά μας για μάχη.Και η έλλειψη αποφασιστικότητας είναι -αδιαμφισβήτητα- το μεγαλύτερο μειονέκτημά μας,από τη στιγμή που η σύγκρουση έχει ξεκινήσει και έχουμε ήδη εμπλακεί σ' αυτήν.
Προληπτικό χτύπημα και το ''κουμπί GO''.
Πρώτον, αν είμαστε βέβαιοι ότι κάποιος πρόκειται να μας επιτεθεί, τότε είναι όλα εντάξει αν του επιτεθούμε εμείς πρώτοι, κερδίζοντας το πλεονέκτημα του αιφνιδιασμού.Φυσικά, οι κανονικοί άνθρωποι δεν απολαμβάνουν το να χτυπούν άλλους ανθρώπους. Μπορούμε όμως να εκπαιδευτούμε πάνω σε αυτό και να απευαισθητοποιηθούμε σταδιακώς, μέσω του sparring. Χρειάζεται λίγο να το συνηθίσουμε!
Δεύτερον, πρέπει να αποφασίσουμε ποιο είναι το ''κουμπί GO" μας. Και να το αποφασίσουμε τώρα, όχι τη στιγμή κάποιου πραγματικού συμβάντος,όταν το συμπαθητικό νευρικό μας σύστημα θα επηρεάσει τη λήψη ορθής απόφασης. Η επίθεση εναντίον μας είναι ''GO''. Όμως το να κοιτάζω έξω από το παράθυρό μου και να βλέπω να προσπαθούν να διαρρήξουν το αυτοκίνητό μου, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ κατάσταση GO. Είναι ένα τηλεφώνημα στην Αστυνομία και μια αξίωση εκπλήρωσης των συμβατικών υποχρεώσεων κάποιας ασφαλιστικής εταιρείας. Δεν πρέπει να θέτουμε σε κίνδυνο τη ζωή μας για κάτι για το οποίο δεν αξίζει να πεθάνουμε. Ή να σκοτώσουμε. Τόσο απλά.
Βάζουμε έναν στόχο και μετά κάνουμε ένα σχέδιο.
Θέλουμε λοιπόν στ' αλήθεια να μάθουμε πως μπορούμε να υπερασπιστούμε τον εαυτό μας και τους οικείους μας; Ας σκεφτούμε για λίγο μία κατάσταση κινδύνου, κατά την οποία κάποιος αρπάζει τη γυναίκα μας ή προσπαθεί να διαρρήξει το σπίτι μας. Υπάρχει η λανθασμένη αντίληψη ότι όλοι ξέρουν να μάχονται, ακόμη κι αν δεν έχουν προπονηθεί πάνω σε αυτό – το ίδιο πίστευαν και όσοι δολοφονήθηκαν ή ξυλοκοπήθηκαν, μέχρι που ήρθαν αντιμέτωποι με κάποιον πραγματικό κίνδυνο.
Ομοίως υπάρχει η πεποίθηση ότι δε θα συμβεί σε μας - και πάλι, το ίδιο σκέφτονταν και όσοι έπεσαν θύματα κάποιας επίθεσης. Είμαστε πολύ απησχολημένοι για να αφιερώσουμε χρόνο σε κάτι τέτοιο; Αν κάποιος αρπάξει τη γυναίκα μας ή τα παιδιά μας ,θα τους εξηγήσουμε ότι δεν είχαμε τον χρόνο να μάθουμε πως να μαχόμαστε;
Στην πραγματικότητα, όλοι μπορούμε πολύ εύκολα να περιέλθουμε σε μια κατάσταση επικίνδυνου εφησυχασμού. Αλλά πρέπει να κάνουμε ένα βήμα εμπρός, να βρούμε χρόνο, να αφιερώσουμε χρόνο για πράγματα που είναι σημαντικά για εμάς και την οικογένειά μας. Ας το θέσουμε σαν στόχο, για το καλό το δικό μας και των αγαπημένων μας. Μερικές ώρες την εβδομάδα για προπόνηση σε κάποια πολεμική τέχνη θα βελτιώσουν την αυτοπεποίθησή μας και το αίσθημα ασφαλείας μας.
Βασικές αρχές για να ανταπεξέλθουμε σε κάποια δύσκολη κατάσταση.
Ξεκινούμε την εκπαίδευσή μας σε κάποια πολεμική τέχνη ή σύστημα αυτοάμυνας,υπό τον όρο ότι αυτό είναι βασισμένο στην αντικειμενική πραγματικότητα.
Απαραίτητα χαρακτηριστικά της εκπαίδευσής μας είναι: να υπάρχει τακτικά σωματική επαφή, να υπάρχει εξάσκηση σε όλες τις ζώνες μάχης (έδαφος, εγγύς απόσταση, πάλη , χτυπήματα), να περιλαμβάνει σενάρια μάχης είτε ένοπλα είτε με πολλαπλούς αντιπάλους, να δίνεται έμφαση στην εξάσκηση με καθημερινή(συνηθισμένη) ένδυση και υπόδηση καθώς αυτήν θα φέρει ο ασκούμενος κατά την εμπλοκή του σε κάποιο πραγματικό συμβάν.
Εκπαιδευόμαστε υπό την επίβλεψη έμπειρου εκπαιδευτή.
Ρωτάμε για το ιστορικό του εκπαιδευτή -δεν είναι όλοι το ίδιο. Το βιογραφικό των εκπαιδευτών μας θα πρέπει να υπάρχει στον προσωπικό τους ιστότοπο, αλλιώς ας μη διστάσουμε να ρωτήσουμε ποιο είναι το υπόβαθρό τους. Έχουν εμπειρία στον δρόμο; Έχουν εργαστεί σε κάποιο επάγγελμα που έχει σχέση με την τέχνη που ασκούν, ή -αντιστρόφως- η ενασχόλησή τους με τις πολεμικές τέχνες αποτελούσε προϋπόθεση για την εργασία τους ; Έχουν αγωνιστεί σε κάποιο μαχητικό άθλημα; Πόσον καιρό προπονούνται; Προπονούνται συχνά οι ίδιοι;
Όλα αυτά πρέπει να τα γνωρίζουμε, πριν επιλέξουμε τον εκπαιδευτή μας.
Ασκούμαστε με βάρη για μυϊκή ανάπτυξη.
''Δώστε μου έξι ώρες να κόψω ένα δέντρο και θα περάσω τις τέσσερις πρώτες ακονίζοντας το τσεκούρι.'' (Αβραάμ Λίνκολν, 16ος Πρόεδρος των ΗΠΑ)
Αν είμαστε πιο δυνατοί, θα έχουμε περισσότερες πιθανότητες να επιβιώσουμε από μια επίθεση. Επίσης θα μπορούμε να προπονηθούμε πιο σκληρά, θα έχουμε πιο γερά οστά, θα ανταποκρινόμαστε καλύτερα σε οποιαδήποτε συνθήκη και κατάσταση. Το σώμα, η δύναμη και η υγεία μας, πρέπει να είναι προτεραιότητα στη ζωή μας.
Βγαίνουμε από τη ''ζώνη ευεξίας'' και προπονούμαστε σκληρά.
Προπονούμαστε σκληρά, σε σημείο που να ιδρώνουμε, τουλάχιστον τρεις φορές την εβδομάδα. Φροντίζουμε να κάνουμε sparring (προσομοίωση μάχης,υπό τη μορφή παιγνίου). Κάθε ένας που προπονείται σε οποιοδήποτε αξιοπρεπές σύστημα αυτοάμυνας, θα πρέπει να έχει το sparring ως βάση της εκπαίδευσής του. Δεν υπάρχει καλύτερος τρόπος για έναν ασκούμενο των πολεμικών τεχνών να απευαισθητοποιηθεί στην επαφή. Το sparring θα καταδείξει επίσης τυχόν ελλείψεις στην εκπαίδευσή μας. Επίσης, δεν πρέπει να περιορίζεται σε μία μόνο ζώνη μάχης, αλλά να περιλαμβάνει επιπλέον σενάρια με πολλαπλές απειλές και ένοπλη μάχη (χρήση εκπαιδευτικών όπλων).
Κλείνοντας, πρέπει να τονίσουμε τον κομβικό ρόλο που παίζει στην εκπαίδευσή μας η μελέτη. Υπάρχουν πολλά καλά βιβλία. Ας λοιπόν εξασκηθούμε σε όλα τα πιθανά σενάρια, ας ιδρώσουμε στην προπόνηση, ας κάνουμε νέους φίλους και ας το απολαύσουμε!
Φίλιππος Μπουράτογλου – Απόφοιτος του Κέντρου Γεωπολιτικών Αναλύσεων του NewYorkCollege - Ιστορικός ερευνητης - Εκπαιδευτής πολεμικών τεχνών