[Όπως είδαμε στο προηγούμενο μέρος,ένα αποφασιστικό κτύπημα που θα οδηγούσε στην κατάρρευση της Οθωμανικής εξουσίας στα Βαλκάνια προϋπέθετε δύο πράγματα:αφενός μεν τη μαζική κρούση των ρωσικών στρατιών από την κατεύθυνση του Βορρά,αφετέρου δε την καθολική εξέγερση των Ελλήνων,ίσως και άλλων Ορθοδόξων λαών.Οι δύο κινήσεις έπρεπε να πραγματοποιηθούν ταυτόχρονα.] Τον Σεπτέμβριο του 1814,στην Οδησσό της νότιας Ρωσίας,τρεις Έλληνες έμποροι(Νικόλαος Σκουφάς,Εμμανουήλ Ξάνθος,Αθανάσιος Τσακάλωφ)ιδρύουν μυστικά τη Φιλική Εταιρεία.Σκοπός της συνωμοτικής αυτής οργάνωσης είναι ακριβώς να προετοιμάσει το έδαφος για την Ελληνική Εξέγερση,συνενώνοντας όλες τις δυνάμεις του Έθνους και συλλέγοντας χρήματα,όπλα και εφόδια.Οι Φιλικοί βέβαια γνωρίζουν πως χωρίς τη ρωσική εμπλοκή ,ο Ελληνικός Αγώνας δεν έχει πολλές πιθανότητες.Δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως απευθύνονται διαδοχικά σε δύο Έλληνες που κατέχουν υψηλότατα αξιώματα στην Τσαρική Αυτοκρατορία και τους προσφέρουν την ηγεσία του εγχειρήματος.
Ο πρώτος είναι ο Ιωάννης Καποδίστριας,Υπουργός Εξωτερικών του Τσάρου και κορυφαίος διπλωμάτης της εποχής.Μετά την άρνησή του,οι Φιλικοί βολιδοσκοπούν τον Αλέξανδρο Υψηλάντη,ανώτερο αξιωματικό του Ρωσικού Στρατού και Υπασπιστή του Τσάρου Αλεξάνδρου Α'(1801-1825).Εκείνος δέχεται την προσφορά και αναλαμβάνει την Αρχηγία της Φιλικής Εταιρείας. Η άρνηση του Καποδίστρια,άριστου γνώστη της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής αλλά και των παρασκηνίων,υποδηλώνει τη δραματική αλλαγή που έχει επέλθει στη ρωσική υψηλή στρατηγική,σε σχέση με την εποχή της Αικατερίνης Β'-μια αλλαγή που οι Φιλικοί φαίνονται να αγνοούν.Δεν πρέπει να λησμονούμε πως για είκοσι και πλέον έτη η Ευρώπη έχει βυθιστεί στο χάος,εξαιτίας των Πολέμων της Γαλλικής Επανάστασης(1792-1796)και εν συνεχεία των Ναπολεόντειων Πολέμων(1796-1815).Όλες οι Μεγάλες Δυνάμεις επουλώνουν τις πληγές τους και επιζητούν μια ειρηνική ανάπαυλα.Ακόμη περισσότερο τρέμουν την εξάπλωση των ριζοσπαστικών φιλελεύθερων ιδεών και των κοινωνικών εξεγέρσεων.
Στο Συνέδριο της Βιέννης το 1815,οι νικητές του Ναπολέοντα διεκήρυξαν την Αρχή της Νομιμότητας,σύμφωνα με την οποία οι απολυταρχικές κυβερνήσεις(αυτής του Σουλτάνου συμπεριλαμβανομένης)είναι απολύτως νόμιμες και σύμφωνες με τη Θεία Βούληση-κάθε απόπειρα εναντίωσης με εθνικά ή κοινωνικά αιτήματα πρέπει να συντρίβεται εν τη γενέσει της.Η ίδια η Ρωσία,μόλις ελάχιστα χρόνια πριν,έφτασε στο χείλος του γκρεμού με την εισβολή της Μεγάλης Στρατιάς του Ναπολέοντα το 1812.Τα παλιά σχέδια για επέκταση στη Μεσόγειο έχουν τεθεί στο περιθώριο προσωρινά,καθώς προέχουν η ειρήνη και η σταθερότητα.Πολύ περισσότερο όσο είναι στο θρόνο ο Αλέξανδρος Α',φύσει επιφυλακτικός και άτολμος.Το μήνυμα του Καποδίστρια είναι σαφές:αν οι Έλληνες επαναστατήσουν,η ρωσική βοήθεια είναι αμφίβολη. Από το 1818 και εξής,η Φιλική Εταιρεία αποφασίζει να προχωρήσει μόνη.Δεν είναι χωρίς σημασία η μεταφορά της έδρας της από την Οδησσό-όπου βρισκόταν υπό το άγρυπνο βλέμμα των ρωσικών υπηρεσιών-στην ίδια την Κωνσταντινούπολη.Τα πράγματα έχουν πάρει πια το δρόμο τους.Παρά τις επιφυλάξεις και τις αρνητικές εισηγήσεις,τους πρώτους μήνες του 1821 η Ελληνική Εξέγερση ξεσπά.
Οι Ρώσοι αποκηρύσσουν αμέσως τον Αλέξανδρο Υψηλάντη και το κίνημά του και παρά τη διακοπή των διπλωματικών τους σχέσεων με την Υψηλή Πύλη,εξαιτίας των τουρκικών βιαιοτήτων σε βάρος Ελλήνων αμάχων,καμία άλλη κίνηση δεν γίνεται.Μόνο η καχυποψία των Οθωμανών λειτουργεί υπέρ της Ελληνικής Εξέγερσης,καθώς όχι μόνο δεν αποσύρουν στρατεύματα από τα σύνορα με τη Ρωσία για να τα αποστείλουν στη Νότιο Ελλάδα,αλλά αντιθέτως ενισχύουν τις μεθοριακές δυνάμεις τους φοβούμενοι πισώπλατο ρωσικό χτύπημα.Ο Ιωάννης Καποδίστριας,αφού προσπάθησε μάταια για ένα διάστημα να πείσει τον Τσάρο υπέρ της επέμβασης στο πλευρό των ομοδόξων Ελλήνων,εξαναγκάζεται σε παραίτηση τον Αύγουστο του 1822. Την έναρξη του Ελληνικού Αγώνα την άνοιξη του 1821,ακολουθούν τέσσερα ένδοξα και δραματικά χρόνια κατά τα οποία προς γενική κατάπληξη οι Επαναστάτες κατορθώνουν,αβοήθητοι ουσιαστικά,να νικήσουν τα στρατεύματα της Υψηλής Πύλης και να απελευθερώσουν τη Νότιο Ελλάδα.Ένα κύμα συμπάθειας και θαυμασμού,ο Φιλελληνισμός,κατακλύζει τη Δυτική Ευρώπη αλλά και τη Ρωσία.Μόνο οι Κυβερνήσεις,ασυγκίνητες,εμμένουν στην πολιτική τους.Μοναδική εξαίρεση αποτελεί το Βρεττανικό Υπουργείο Εξωτερικών,υπό την διεύθυνση του Γεωργίου Κάνινγκ, από το 1823.
Αν και η ύπαρξη Ελληνικού Κράτους στα ήδη απελευθερωμένα εδάφη δεν αναγνωρίζεται επίσημα,η Μεγάλη Βρεττανία σπάει εντέχνως τη διπλωματική απομόνωση των Ελλήνων.Παράλληλα,ιδιωτικοί χρηματοπιστωτικοί Οίκοι στο Λονδίνο ενθαρρύνονται παρασκηνιακά να χορηγήσουν δύο δάνεια στους Επαναστάτες,στις αρχές του 1824 και του 1825 αντίστοιχα-με ληστρικούς βέβαια όρους.Είναι αλήθεια ότι δυσκολευόμαστε να προσδιορίσουμε τις ακριβείς επιδιώξεις της Βρεττανικής Διπλωματίας.Σίγουρα διαπιστώνοντας την αδυναμία των Οθωμανών να καταπνίξουν την Ελληνική Επανάσταση,το Foreign Office άρχισε να καταστρώνει εναλλακτικά σχέδια στα οποί περιλαμβανόταν ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο Ελληνικό Κράτος υπό βρεττανική επιρροή.Η θεαματική αποχή των Ρώσων από τα τεκταινόμενα διευκόλυνε αφάνταστα το κτίσιμο αυτής της επιρροής-και οι αγγλικές λίρες ακόμη περισσότερο.Ίσως-σκέφτονταν ορισμένοι στο Λονδίνο-μια φιλοβρεττανική ανερχόμενη Ελλάδα να ήταν αυτή που θα ανέκοπτε τελικά τη ρωσική κάθοδο στη Μεσόγειο και όχι η παρηκμασμένη Οθωμανική Δύναμη. Συνολικά ωστόσο η αγγλική πολιτική παρέμενε επιφυλακτική και επαμφοτερίζουσα.Από τις αρχές του 1825 η στρατιωτική κατάσταση αρχίζει να αντιστρέφεται σε βάρος των Ελλήνων,με την παρέμβαση του Πασά της Αιγύπτου Μωχάμετ Άλυ υπέρ του Σουλτάνου.Κοντά στα λάθη και τις εμφύλιες έριδες των ίδιων των Επαναστατών έρχεται να προστεθεί η στρατηγική δεξιοτεχνία του Ιμπραήμ,γιου του Μωχάμετ Άλυ,και ο σύγχρονος στρατός του-αυτά τα δύο στοιχεία εν συνδυασμώ ωθούν την Ελληνική Υπόθεση στην Άβυσσο.Πολλοί πιστεύουν ότι αφού η Βρεττανία ''επένδυσε'' με την παροχή των δανείων,δεν μπορεί παρά να επέμβει υπέρ της επένδυσής της.Δεν επεμβαίνει ωστόσο,ακόμη κι όταν οι Έλληνες ζητούν επισήμως το θέρος του 1825 τη μετατροπή της Ελλάδος σε αγγλικό προτεκτοράτο, με τη λεγόμενη ''Πράξη της Υποτέλειας''.
Ο Κάνινγκ περιορίζεται να δηλώσει ψυχρά στους Έλληνες απεσταλμένους πως ''ίσως βρει στο μέλλον μια ευκαιρία να μεσολαβήσει''.Δεν μπορούμε παρά μόνο να εικάσουμε τη μορφή της μεσολάβησης αυτής,Ίσως η Μεγάλη Βρεττανία,στα πλαίσια μιας ευρύτερης αγγλο-τουρκικής συνεννόησης,να αντικαθιστούσε απλώς τη Ρωσία ως Προστάτιδα Δύναμη των Ελλήνων,που θα επέστρεφαν όμως υπό την Οθωμανική Κυριαρχία.Το αντάλλαγμα της μεσολάβησης μπορεί να ήταν κάποιες ναυτικές διευκολύνσεις ή βάσεις για τον Βρεττανικό Στόλο της Μεσογείου-σ'αυτή την περίπτωση τα δάνεια θα είχαν αποδειχθεί πραγματικά μια εξαιρετική ''επένδυση''. Και ενώ η Ελληνική Επανάσταση οδηγείτο σε βέβαιη αποτυχία,μια αιφνίδια αλλαγή της ρωσικής πολιτικής ήταν τελικώς αυτή που άνοιξε το δρόμο προς την Ανεξαρτησία. Το Δεκέμβρη του 1825,ο Τσάρος Αλέξανδρος Α' πεθαίνει.Ο θρόνος περιέρχεται στον αποφασιστικό και τολμηρό νεότερο αδελφό του Νικόλαο Α'(1825-1855).Ο Νικόλαος αντιλαμβάνεται άμεσα τα ολέθρια αποτελέσματα της πολιτικής του προκατόχου του όσον αφορά τη σχέση της Ρωσίας με τους Έλληνες.Αποφασισμένος να αποκαταστήσει πλήρως τη ρωσική επιρροή,διατάσσει την άμεση κινητοποίηση του Αυτοκρατορικού Στρατού προκειμένου να επιτεθεί στους Οθωμανούς.Οι Βρεττανοί έρχονται τώρα αντιμέτωποι με το φάσμα ενός νέου πολέμου μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων,μόλις δέκα έτη μετά το Βατερλώ,αφού δεν μπορούν να αφήσουν τους Ρώσους να διαλύσουν την Αυτοκρατορία του Σουλτάνου.
Η πραγματικότητα είναι πως ούτε ο Τσάρος επιθυμεί μια γενικευμένη αναμέτρηση,ωστόσο παίζει έξυπνα με τους φόβους των Άγγλων.Η περίφημη Βρεττανική Διπλωματία δραστηριοποιείται και ο Στρατηγός Ουέλινγκτον,ο Νικητής του Ναπολέοντα,ταξιδεύει ως την Αγία Πετρούπολη,όπου τον Απρίλιο του 1826 οι δύο Δυνάμεις με μυστικό Πρωτόκολλο συμφωνούν να παρέμβουν από κοινού για τον τερματισμό των εχθροπραξιών στην Ελλάδα,ακόμη κι αν χρειαστεί να χρησιμοποιήσουν στρατιωτική βία κατά των Τούρκων. Το Πρωτόκολλο της Πετρούπολης στην ουσία αναθεωρεί την πολιτική πορεία που είχαν χαράξει οι Μεγάλες Δυνάμεις στο Συνέδριο της Βιέννης το 1815,παρεμβαίνοντας υπέρ ενός Εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα.Εξάλλου,οι Βρεττανοί έχουν την αίσθηση ότι παγιδεύτηκαν από τη Ρωσική Διπλωματία.Όλα αυτά δημιουργούν προστριβές και οδηγούν σε ατέρμονες διαβουλεύσεις έως το καλοκαίρι του 1827.Και ενώ η Ελληνική Επανάσταση πνέει τα λοίσθια ,κάτω από τα συνδυασμένα κτυπήματα των Τουρκικών και των Αιγυπτιακών δυνάμεων,η Γαλλία εκμεταλλεύεται την πρόσκληση των Άγγλων που την βλέπουν ως επιπλέον αντίβαρο στις ρωσικές επιδιώξεις και προσχωρεί σε μια νεοπαγή Τριπλή Συμμαχία(Αγγλία-Γαλλία-Ρωσία).Η Συμμαχία αυτή ήταν προορισμένη από την Ιστορία να απελευθερώσει τελικά το Ελληνικό Έθνος από τη δουλεία.Οι Τρεις Σύμμαχοι τον Ιούλιο του 1827 υπογράφουν τη Συνθήκη του Λονδίνου,με την οποία αποφασίζουν-χωρίς καν να ρωτήσουν την Υψηλή Πύλη-την ίδρυση αυτόνομου Ελληνικού Κράτους στη Νότιο Ελλάδα,υπό την επικυριαρχία του Σουλτάνου και υπό την εγγύηση των Τριών Δυνάμεων.Με μυστικό άρθρο της Συνθήκης,προβλέπεται η ανάληψη στρατιωτικής δράσης για την επιβολή της αν κριθεί απαραίτητο.
Οι τύχες των Ελλήνων είναι προδιαγεγραμμένες έκτοτε.Ο Αγώνας τους για Ελευθερία,απελπισμένος και ηρωϊκός,κρίθηκε τελικά όχι στα πεδία των μαχών,αλλά στα σαλόνια της Ευρωπαϊκής Διπλωματίας.Οι Αγγλογάλλοι από τη μια και η Ρωσία από την άλλη,αφού είχαν αποφασίσει να μην συγκρουστούν άμεσα μεταξύ τους,είχαν περιορίσει τον ανταγωνισμό τους σε ένα πολύ συγκεκριμένο πεδίο:στο υπό ίδρυση Νέο Ελληνικό Κράτος,πολύτιμο προγεφύρωμα στη Μεσόγειο εκ της ίδιας της γεωγραφικής του θέσεως.Αυτό το προγεφύρωμα θα προσπαθούσαν με διάφορους έμμεσους τρόπους να θέσουν υπό την επιρροή τους,κατά το αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα,ώστε να αποκτήσουν πλεονέκτημα.Υπήρξε ευτύχημα για τους Έλληνες το γεγονός πως οι διεθνείς ανταγωνισμοί και ο φόβος της μιας Δύναμης για την άλλη,λειτούργησαν τελικώς υπέρ τους. Κορυφαίο γεγονός της Ευρωπαϊκής επέμβασης υπήρξε σαφώς η Ναυμαχία του Ναυαρίνου την 20-10-1827,όπου οι ναυτικές μοίρες της Τριπλής Συμμαχίας εξουδετέρωσαν τον ενωμένο Τουρκο-Αιγυπτιακό Στόλο.Αποφασιστική ήταν εκείνη την ημέρα η είσοδος της ρωσικής μοίρας στη μάχη,μια ώρα περίπου έπειτα από την εμπλοκή της αγγλικής και της γαλλικής μοίρας.
Τα ρωσικά πλοία,αν και λιγότερα,ήσαν νεότευκτα και καλύτερα εξοπλισμένα.Υπό την ηγεσία του Υποναυάρχου Λογγίνου Χέϋδεν σάρωσαν με τα βαρέα πυροβόλα τους τον Μουσουλμανικό Στόλο αλλά και τα επάκτια πυροβολεία,γέρνοντας την πλάστιγγα υπέρ των Συμμάχων. Με την έλευση του 1828,η Ρωσία δείχνει να κερδίζει το παιχνίδι της επιρροής στην Ελλάδα.Τον Ιανουάριο ο παλιός Υπουργός Εξωτερικών του Τσάρου,ο Ιωάννης Καποδίστριας, ορκίζεται Κυβερνήτης της Ελλάδος.Δεδηλωμένος φιλορώσος,είναι ωστόσο τόσο πολύ πατριώτης ώστε δεν θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να θεωρηθεί απλώς ως ρωσικό ''πιόνι'',αν και πολλοί σύγχρονοί του τον αντιμετώπιζαν ως τέτοιο.Καθ'όλη τη διάρκεια της διακυβέρνησής του θα έχει την αμέριστη συμπαράσταση του Τσάρου Νικολάου,από τον οποίο θα λάβει σημαντική ενίσχυση τόσο με χρήματα όσο και με στρατιωτικό υλικό.Ο έμπειρος διπλωμάτης Καποδίστριας πάλεψε με όλες του τις δυνάμεις να επιτύχει τα καλύτερα δυνατά αποτελέσματα για τον Ελληνισμό,καθώς εκκρεμούσαν το ζήτημα των συνόρων του νέου Κράτους,το ζήτημα του βαθμού ανεξαρτησίας(αυτόνομο ή ανεξάρτητο),αλλά και το ζήτημα της πολιτειακής του οργάνωσης.Η Ρωσική Διπλωματία στάθηκε δίπλα του κατά τις πολύ δύσκολες διαπραγματεύσεις.
Το πιο αποφασιστικό βήμα ωστόσο γίνεται τον Απρίλιο του 1828,καθώς οι Ρώσοι προχωρούν μονομερώς στην κήρυξη πολέμου κατά των Οθωμανών που αρνούνται πεισματικά να αποδεχθούν τη Συνθήκη του Λονδίνου,παρά την καταστροφή του Στόλου τους στο Ναυαρίνο. Οι εχθροπραξίες θα διαρκέσουν ως το Σεπτέμβριο του 1829 και,ενώ οι Τουρκικές δυνάμεις εμπλέκονται σε ολοκληρωτικό πόλεμο με τον Τσαρικό Στρατό,ο Καποδίστριας θα βρει την ευκαιρία να ανακαταλάβει με τα ολοκαίνουρια Ελληνικά Τακτικά Σώματα τη Στερεά Ελλάδα,εκδιώκοντας τις Τουρκικές Φρουρές.Τις τελευταίες εβδομάδες του Ρωσο-Τουρκικού Πολέμου,οι Οθωμανοί καταρρέουν και οι Ρώσοι φτάνουν πιο κοντά από ποτέ στην εκπλήρωση των ονείρων και των σχεδίων της Μεγάλης Αικατερίνης-προελαύνουν σχεδόν έως την περιφέρεια της Κωνσταντινούπολης.Ωστόσο,επειδή θεωρούν πως οι περιστάσεις κάθε άλλο παρά ώριμες είναι για μια συνολική ρήξη με τη Δύση,δεν καταλαμβάνουν την Πόλη,αλλά υπογράφουν τη Συνθήκη της Αδριανούπολης(14 Σεπτεμβρίου 1829).
Η Συνθήκη αυτή σφραγίζει όσο τίποτε άλλο την Ελληνική Ελευθερία.Ένας διανοούμενος των μέσων του 19ου αιώνα,απολύτως εχθρικός προς τη Ρωσία,το παραδέχεται με μοναδικό τρόπο σε άρθρο του σε αμερικανική εφημερίδα το 1853:''Ποιός έκρινε τον αγώνα όταν εξεγέρθηκαν οι Έλληνες;Όχι βέβαια οι συνωμοσίες και οι ξεσηκωμοί του Αλή Πασά στα Γιάννενα,όχι βέβαια η Ναυμαχία του Ναυαρίνου,όχι βέβαια η παρουσία γαλλικού στρατού στο Μοριά ούτε οι συνδιασκέψεις και τα πρωτόκολλα του Λονδίνου,παρά ο Στρατάρχης Ντίμπιτς,που προέλασε με το ρωσικό στρατό ίσαμε την κοιλάδα του Έβρου περνώντας τον Αίμο''.Πρόκειται για άρθρο του Καρόλου Μαρξ. Σε απάντηση όλων αυτών των εξελίξεων,η Βρεττανία θα αποδυθεί σε έναν λυσσώδη αγώνα για τον εξοβελισμό της ρωσικής επιρροής-με έμμεσους πάντα τρόπους.Από το καλοκαίρι του 1828 έχει ήδη επιτύχει την αποχώρηση των στρατευμάτων του Ιμπραήμ από την Πελοπόννησο,σε συνεργασία με τους Γάλλους.Το χειμώνα του 1829/30,προτείνει την πλήρη ανεξαρτησία του Ελληνικού Κράτους(αντί της αυτονομίας)-με πιο περιορισμένα σύνορα όμως(Πρωτόκολλο της Ανεξαρτησίας).Κυρίως βέβαια θα στραφεί εναντίον του προσώπου του Καποδίστρια και θα επιτύχει,κινητοποιώντας τα δίκτυα των πρακτόρων της και εκμεταλλευόμενη το ταραχώδες κλίμα της εποχής,τη δολοφονία του,τον Σεπτέμβριο του 1831.Η δολοφονία του Εθνικού Κυβερνήτη και οι βρεττανικές λίρες θα κάμψουν τελικώς τις ρωσικές προσπάθειες.Αργά αλλά σταθερά, η αγγλική επιρροή θα επεκτείνεται σε όλους τους τομείς της ζωής του Νέου Κράτους και θα τους καθορίζει.Η Σκιά της Δύσεως θα πέφτει βαριά για τους επόμενους δύο αιώνες στην Ελλάδα.Ας θυμηθούμε μόνο πως τα αρχεία του Foreign Office,τα σχετικά με την δολοφονία Καποδίστρια δεν έχουν ανοίξει ποτέ. Τέλος Τρίτου Μέρους............. ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ