Το ρωσικό κίνημα του ευρασιανισμού εκπηγάζει από μία πλήρη επιστημονική θεωρία, η οποία βασίζεται επάνω σε ιδεολογικές θέσεις και γεωστρατηγικές θεωρήσεις. Από την εμφάνιση του πρωτοποριακού βιβλίου του ευρασανιασμού, «Ρωσία και Ευρώπη: Έρευνα επί των πολιτιστικών και πολιτικών σχέσεων των Σλαύων με τον γερμανολατινικό κόσμο», του Νικολάου Ντανιλέβσκι έως τις αναλυτικές εργασίες του Λεβ Γκουμιλιόβ, η τάση αλλά και το επίκεντρο της εν λόγω θεωρίας παρέμειναν τα ίδια: η Ευρασία οράται ως ξέχωρος πολιτισμικός χώρος, διαφορετικός και από την Δύση και από την Ανατολή. Υπό αυτήν την έννοια η Ευρασία αποκτά και την απόλυτη γεωπολιτική της υπόσταση, την έκφραση μιας «Ενδιάμεσης Περιοχής» (θεωρία του Δημήτρη Κιτσίκη), που τηρεί τις ισορροπίες ανάμεσα στους άλλους, τους «ακραίους», πολιτισμικούς χώρους.
Άλλωστε η ιστορική αξία της Ευρασίας είναι αναμφισβήτητη: σε αυτήν την μεγάλη περιοχή έλαβαν χώρα τα σημαντικώτερα και κρισιμώτερα για την εξέλιξη του κόσμου ιστορικά γεγονότα, τα οποία και εσημάδευσαν την πορεία του ανθρωπίνου γένους, αλλά και εσχηματοποίησαν την εικόνα του πλανήτου. Και ίσως είναι περιττό να αναφέρουμε πως οι κυρίαρχες θρησκείες της ανθρωπότητας ή οι μεγαλύτερες αυτοκρατορίες της ιστορίας εγεννήθησαν επί ευρασιατικού εδάφους. Η ευρασιατική μεγαήπειρος είναι ο περίφημος, κατά την δυτική έκφραση, «παλαιός κόσμος», η μήτρα της ανθρωπίνης παρουσίας. Το εκπληκτικώτερο πάντως είναι ότι η ευρασιανική ιδέα ευρίσκει πλήρη αντανάκλαση και δικαιώνεται απολύτως και στον ΚΑ’ αιώνα, από την στιγμή που όλα τα σοβαρά παγκόσμια γεωπολιτικά δόγματα θεωρούν την Ευρασία το επίκεντρο των γηίνων εξελίξεων.
α) Η Παλαιά Διαθήκη του ευρασιανισμού
Σύμφωνα με την παραδοσιακή αντίληψη που η Ρωσία συνεχίζει να έχη για τον εαυτό της, η χώρα αυτή ευρίσκεται μονίμως σε μία αντιθετική σχέση με την Ευρώπη, εφ’όσον η ρωσική ψυχή και ο εθνικός χαρακτήρας συνιστούν ριζικά διαφορετική οντολογική σύνθεση από τα αντίστοιχα δυτικά. Η Ρωσία είναι πολύ διαφορετική από την Ευρώπη σε όλα τα εν δυνάμει συγκριτικά επίπεδα, όπως για παράδειγμα είναι η θρησκεία, ο πολιτισμός, η γλώσσα, η ανθρωπολογία, αλλά και η κρατική και οικονομική δομή και οργάνωση. Κύριος εκφραστής και ιδεολόγος αυτής ρωσικής αυτοαντιλήψεως είναι ο Ντανιλέβσκι, ο οποίος στο κλασικό έργο του, «Ρωσία και Ευρώπη», που εξεδόθη το 1869, έθεσε τον ακρογωνιαίο λίθο της ρωσικής ευρωφοβίας και ταυτόχρονα τις ρίζες της ευρασιανικής θεωρίας.
Πέραν της σημαινούσης διαφοροποιήσεως ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση –ως προβολή της αντιθέσεως Ρωσίας-Ευρώπης- οι ιδέες του Ντανιλέβσκι αποτελούν δεξαμενή και άλλων βασικών συμπερασμάτων, που ουσιαστικά είναι τα πρωτόγονα σπέρματα του επακολουθήσαντος ιδεολογικού καρπού που επικεντρώνεται στην φιλοσοφία του ευρασιανισμού. Το πλέον θεμελιώδες πόρισμα του προφήτου του ευρασιανισμού είναι φυσικά η σύλληψη της έννοιας της Ρωσίας ως γης με ξεχωριστή γεωπολιτισμική υπόσταση και από την Ευρώπη και από την Ασία. Η Ρωσία δεν είναι παρά ο φορεύς ενός πολιτισμού που έχει την δυνατότητα να απορροφά στοιχεία και από τον δυτικό και από τον ανατολικό κόσμο, παραμένοντας όμως ίδιος και απαράλλακτος, χωρίς να δυτικοποιείται ή να ανατολικοποιείται, επιτυγχάνοντας να διαφυλάξη την πλήρη αυτοτέλεια και μοναδικότητά του. Η ιδιόρρυθμη γεωγραφία της Ρωσίας οδηγεί στο ίδιο συμπέρασμα.
Σε αυτό το σαφές πλαίσιο ο Ντανιλέβσκι προσπαθεί να δώση μία επιχειρηματολογική εξήγηση στο εύλογο ερώτημα που προκύπτει από την ανάπτυξη των θέσεων του βιβλίου του: Γιατί η Ευρώπη είναι εχθρική προς την Ρωσία; Την απάντηση την ανακαλύπτει, έχοντας ύπ’όψιν μία σειρά ιστορικών και ψυχολογικών φαινομένων. Κατ’αυτόν, η ευρωπαική εχθρότης έναντι της Ρωσίας είναι εν τέλει κάτι το υποσυνείδητο, που ο ίδιος ονομάζει «μή συνειδητοποιημένο αίσθημα», το οποίο οδηγεί το ιστορικό ένστικτο της Δύσεως σε αποδοχή μη φιλικής και καχύποπτης στάσεως ως προς την χώρα του. Αυτή η δυτική εχθρότης οφείλεται τόσο στην ιδιαίτερη γεωγραφική θέση της Ρωσίας, όσο και σε ιστορικούς, ίσως και φυλετικούς, παράγοντες. Έτσι ο συγγραφεύς φθάνει στο τελικό αποτέλεσμα που κατ’αυτόν είναι και η πραγματική αιτία για την οποία η Ευρώπη δεν θα αποδεχθή ποτέ την Ρωσία ως μέρος της: Η Ευρώπη, αυτό που δεν δύναται να καταβροχθίση, το θεωρεί όχι απλώς ξένο, αλλά και εχθρικό!
Σύμφωνα με τον Ντανιλέβσκι, και η Ρωσία με την σειρά της δεν δύναται να ανήκη σε μία Ευρώπη που εκφράζει μία εντελώς διαφορετική φιλοσοφία ζωής. Σε τελική ανάλυση πρόκειται για δύο ασύνδετα άκρα, που ουσιαστικά αποτελούν αντιτιθεμένους πολιτισμικούς χώρους και ακολουθούν διαφορετική ιστορική πορεία. Το συμπέρασμα του συγγραφέως είναι σαφέστατο: στα μάτια των Δυτικών η Ρωσία είναι εμπόδιο στην εξέλιξη του ευρωπαικού πολιτισμού.
Άλλο ζήτημα που απασχολεί σοβαρά τον συγγραφέα –και επί του οποίου οι ευρασιανιστές θα αναπτύξουν αργότερα πολλές από τις θεωρήσεις τους- είναι το αν ο ευρωπαΐκός πολιτισμός δύναται να θεωρηθή ταυτόσημος του παγκοσμίου πολιτισμού, δηλαδή ως η ανωτέρα μορφή πολιτισμού επί της γης. Ο Ρώσος στοχαστής έχει την γνώμη πως, λαμβάνοντας κατά νου την ύπαρξη διαφόρων πολιτισμών επάνω στον πλανήτη, και ειδικά στην πολιτισμική υπόσταση της Ανατολής ως αντίβαρο στην Δύση, είναι σαφώς παράλογο να νομίζεται ότι ολόκληρος ο ανθρώπινος πολιτισμός προέρχεται ή υπάγεται στον δυτικό πολιτισμό.
Ο Ντανιλέβσκι απορρίπτει επίσης το δυτικό επιχείρημα, το οποίο θέλει την Δύση να είναι φορεύς ανωτέρου πολιτισμού και γνωστικών αξιών, επειδή υπερέχει της Ανατολής στον επιστημονικό [ τεχνολογικό ] τομέα. Ο συγγραφεύς παρατηρεί πως για την οικοδόμηση επαρκούς πολιτισμικού συστήματος δεν είναι αρκετή η πρόοδος στον επιστημονικό τομέα, αλλά είναι αναγκαία και άλλα χαρακτηριστικά πέραν της επιστήμης [τεχνολογίας], η οποία δεν είναι παρά μόνον ένα από αυτά. Ο δυτικός λοιπόν ισχυρισμός δεν πείθει, από την στιγμή που οι όροι «επιστήμη» [τεχνολογία] και «πολιτισμός» δεν αλληλοκαλύπτονται.
Βασική ιδέα του Ντανιλέβσκι αποτελεί η ανάπτυξη της θέσεως περί του λεγόμενου σλαυικού τύπου. Σύμφωνα με τον Ρώσο διανοούμενο η άνθηση του σλαυικού τύπου σηματοδοτεί την παράλληλη παρακμή της Ευρώπης. Ο συγγραφεύς τονίζει πως η παρακμή της Δύσεως είναι αναπόφευκτη και όταν αυτή πραγματοποιηθή, τότε θα διαφανή η αξία του σλαυισμού, στα πλαίσια του οποίου η Ρωσία διαδραματίζει ηγετικό ρόλο. Επάνω στη βάση του περιφήμου σλαυικού τύπου διαμορφώνεται εξ ολοκλήρου το σλαυικό ιδανικό, του οποίου η τελική μορφή αποκρυσταλλώνεται στον πανσλαυισμό, το κρυφό όνειρο του οποίου είναι βεβαίως η πανσλαυική ένωση με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη.
Το παρόν αποτελεί τμήμα του βιβλίου του καθηγητή Δημητρίου Κιτσίκη :Εθνικομπολσεβικισμός πέραν του φασισμού και του κομμουνισμού και είναι ο πρόλογος του Δρ. Ησαϊα Κωνσταντινίδη.