Ιράν, ΗΠΑ, Πακιστάν, Σαουδική Αραβία και Υεμένη στη νέα περιφερειακή σκακιέρα.
Το Ορμούζ Αλλάζει τη Γεωπολιτική Σκακιέρα
Η αναμέτρηση γύρω από το Στενό του Ορμούζ περνά πλέον σε μια διαφορετική φάση. Η αμερικανική απάντηση στην ιρανική πρόταση έφτασε στην Τεχεράνη μέσω Κατάρ στις 29 Σεπτεμβρίου και την επόμενη ημέρα παρουσιάστηκε στο ιρανικό υπουργικό συμβούλιο. Το περιεχόμενό της δεν έχει δημοσιοποιηθεί, όμως ένα πράγμα είναι πλέον σαφές: η προθεσμία της 30ής Σεπτεμβρίου δεν οδήγησε αυτομάτως σε νέα στρατιωτική κλιμάκωση. Επικολλημένο κείμενο
Η εξέλιξη αυτή μεταφέρει το βάρος από την ίδια την ημερομηνία στην επόμενη ιρανική κίνηση. Η Τεχεράνη έχει δηλώσει ότι επιδιώκει να σπάσει τον αμερικανικό αποκλεισμό, ενώ ταυτόχρονα διατηρεί ανοικτό τον διπλωματικό δίαυλο. Η διαφορά ανάμεσα σε μια πολιτική δήλωση, μια επιχειρησιακή δυνατότητα και μια πραγματική στρατιωτική ενέργεια παραμένει κρίσιμη. Το Ιράν δηλώνει ότι επεκτείνει τη ζώνη ελέγχου του προς τις ανατολικές προσβάσεις του Ορμούζ, όμως η πραγματική έκταση αυτής της δυνατότητας εξακολουθεί να αμφισβητείται. Επικολλημένο κείμενο
Την ίδια στιγμή, το Ορμούζ παύει να μπορεί να εξετάζεται απομονωμένα. Η σύγκρουση συνδέεται πλέον άμεσα με τον Κόλπο του Ομάν, το Πακιστάν, τη Σαουδική Αραβία και την Υεμένη, ενώ η Κίνα βρίσκεται στο ευρύτερο διπλωματικό και ενεργειακό υπόβαθρο της κρίσης.
Το Πακιστάν αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Οι αεροπορικές συνδέσεις με το Ιράν συνεχίζονται παρά την αμερικανική πίεση, ενώ το Ισλαμαμπάντ συμμετέχει στον μηχανισμό διαμεσολάβησης. Παράλληλα, βρίσκεται σε στρατηγική σχέση με τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία μέσω του Συμφώνου Άμυνας της Μέκκας. Έτσι, η θέση του Πακιστάν μπορεί να επηρεάσει ταυτόχρονα τη διπλωματική οδό προς την Τεχεράνη και τη στρατιωτική ισορροπία στην Αραβική Χερσόνησο. Παράλληλα, οι αεροπορικές συνδέσεις Ιράν–Πακιστάν συνεχίζονται, παρά τον περιορισμό των ιρανικών αεροπορικών συνδέσεων με άλλες χώρες. Το γεγονός αυτό προσδίδει στο Πακιστάν ιδιαίτερη αξία ως ανατολικό διάδρομο της κρίσης, αλλά και ως χώρα που μέχρι στιγμής δεν έχει επιβάλει πλήρη διακοπή των συγκεκριμένων συνδέσεων.
Και εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη γεωπολιτική μετατόπιση. Η σύγκρουση δεν εξελίσσεται πλέον μόνο πάνω στη γραμμή Ιράν–ΗΠΑ. Δημιουργείται ένας ευρύτερος χώρος αντιπαράθεσης από το Ορμούζ και τον Κόλπο του Ομάν μέχρι την Υεμένη και την Ερυθρά Θάλασσα, με το Πακιστάν και την Κίνα να αποκτούν αυξανόμενη σημασία.
Το Ορμούζ, επομένως, δεν είναι απλώς ένα στενό από το οποίο διέρχεται πετρέλαιο. Γίνεται σημείο όπου συναντώνται στρατιωτική ισχύς, ενεργειακές ροές, οικονομικές πιέσεις, διπλωματία και γεωγραφία.
Και σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος μπορεί να ασκήσει μεγαλύτερη πίεση. Είναι ποιος μπορεί να μετατρέψει την ισχύ του σε πραγματικές επιλογές και ελευθερία κινήσεων.
Η Αμερικανική Απάντηση Έφτασε στην Τεχεράνη
Η αμερικανική απάντηση στην ιρανική πρόταση δεν έμεινε πλέον στον χώρο των διαμεσολαβητών. Στις 29 Σεπτεμβρίου, οι Καταριανοί μετέφεραν την απάντηση στον Ιρανό υπουργό Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί, ενώ στις 30 Σεπτεμβρίου η απάντηση παρουσιάστηκε στο ιρανικό υπουργικό συμβούλιο. Το περιεχόμενό της δεν έχει δημοσιοποιηθεί, επομένως δεν μπορεί ακόμη να θεωρηθεί γνωστό ποια ακριβώς ανταλλάγματα ή προϋποθέσεις περιλαμβάνει.
Το σημαντικότερο στοιχείο βρίσκεται στη σειρά των κινήσεων. Σύμφωνα με το υλικό, η διαφωνία δεν φαίνεται να αφορά αποκλειστικά το εάν θα υπάρξει συμφωνία, αλλά κυρίως το ποιος θα κινηθεί πρώτος. Η Τεχεράνη ζητά να προηγηθούν συγκεκριμένες κινήσεις γύρω από τον αποκλεισμό, το Ορμούζ και τις οικονομικές κυρώσεις, ενώ η αμερικανική πλευρά συνδέει οποιαδήποτε ελάφρυνση με ιρανικά βήματα, ιδιαίτερα στο πυρηνικό ζήτημα. Η σχετική εκτίμηση βασίζεται σε ανώνυμη αμερικανική πηγή και επομένως πρέπει να αντιμετωπίζεται με επιφύλαξη.
Η διαφωνία αυτή δεν είναι λεπτομέρεια της διαπραγμάτευσης. Είναι η ίδια η διαπραγμάτευση. Όταν δύο πλευρές ζητούν η μία από την άλλη να πραγματοποιήσει την πρώτη κίνηση, η σειρά των ενεργειών μετατρέπεται σε ζήτημα ισχύος. Όποιος κινηθεί πρώτος αναλαμβάνει το πολιτικό και στρατηγικό κόστος, ενώ όποιος περιμένει διατηρεί περισσότερες επιλογές. Η διαφωνία για τη σειρά των κινήσεων έχει και προηγούμενο. Το πρώτο Islamabad MoU είχε βασιστεί σε παράλληλα βήματα, με την Ουάσιγκτον να άρει τον αποκλεισμό και την Τεχεράνη να αποκαθιστά τη ναυσιπλοΐα. Η συμφωνία τελικά κατέρρευσε, με τις δύο πλευρές να αποδίδουν η μία στην άλλη την ευθύνη για την παραβίαση της ακολουθίας. Η σημερινή διαπραγμάτευση επομένως δεν ξεκινά από μηδενική βάση. Επιστρέφει στο ίδιο πρόβλημα: ποιος κινείται πρώτος.
Το γεγονός ότι η 30ή Σεπτεμβρίου πέρασε χωρίς να αναφερθεί νέα ιρανική επίθεση στον αμερικανικό αποκλεισμό έχει επομένως ιδιαίτερη σημασία. Η προθεσμία δεν λειτούργησε ως αυτόματος μηχανισμός πολέμου. Η Τεχεράνη είχε πλέον την αμερικανική απάντηση στα χέρια της και μπορούσε να αξιολογήσει το περιεχόμενό της πριν αποφασίσει την επόμενη κίνηση.
Παράλληλα, το υλικό καταγράφει μια διαφορετική και πολύ πιο επικίνδυνη ιρανική θέση: εάν η Τεχεράνη αντιληφθεί ότι προετοιμάζεται αμερικανικό πλήγμα, σύμφωνα με μη επιβεβαιωμένες αναφορές, θα μπορούσε να επιλέξει να κινηθεί πρώτη εναντίον του αποκλεισμού. Η πληροφορία αυτή δεν αποτελεί επιβεβαιωμένη επιχειρησιακή εντολή. Αποτελεί όμως ένδειξη του πόσο στενό έχει γίνει πλέον το περιθώριο μεταξύ στρατιωτικής προετοιμασίας, αντίληψης απειλής και πραγματικής σύγκρουσης.
Έτσι, η αμερικανική απάντηση δεν κλείνει την κρίση. Αλλάζει το σημείο στο οποίο βρίσκεται η κρίση. Μέχρι τώρα το ερώτημα ήταν εάν η Ουάσιγκτον θα απαντήσει στην Τεχεράνη. Τώρα το ερώτημα είναι τι θα κάνει η Τεχεράνη με την απάντηση που έλαβε.
3. Το Ιρανικό Ρολόι Δεν Σταμάτησε
Η 30ή Σεπτεμβρίου πέρασε χωρίς να καταγραφεί νέα ιρανική επίθεση εναντίον του αμερικανικού αποκλεισμού. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η Τεχεράνη εγκατέλειψε την πίεση. Αντίθετα, το ιρανικό μήνυμα παραμένει ότι το Ορμούζ πρέπει να επιστρέψει υπό ιρανικό έλεγχο και ότι η αμερικανική παρουσία στην περιοχή δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη. Η διαφορά πλέον βρίσκεται ανάμεσα στη δηλωμένη πρόθεση και στην πραγματική επιχειρησιακή εφαρμογή της. Επικολλημένο κείμενο
Η προηγούμενη προθεσμία είχε παρουσιαστεί ως σημείο στο οποίο η Ουάσιγκτον θα έπρεπε να αποδεχθεί τους βασικούς όρους της Τεχεράνης ή να αντιμετωπίσει μονομερή ιρανική ενέργεια. Ωστόσο, το ίδιο το γεγονός ότι η αμερικανική απάντηση έφτασε στην Τεχεράνη πριν από την ημερομηνία και εξετάστηκε από την ιρανική κυβέρνηση δείχνει ότι η προθεσμία λειτούργησε περισσότερο ως μηχανισμός πίεσης παρά ως αυτόματη στρατιωτική εντολή. Επικολλημένο κείμενο
Παράλληλα, παραμένει ανοικτό το ζήτημα της προηγούμενης αναφοράς για μια ευρύτερη ιρανική προθεσμία που συνδεόταν με απόφαση του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας. Το συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα δεν έχει επιβεβαιωθεί από πρωτογενή ιρανική ανακοίνωση και, επομένως, δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως δεδομένο. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι ότι η Τεχεράνη συνεχίζει να χρησιμοποιεί τον χρόνο ως εργαλείο διαπραγμάτευσης. Η πίεση δεν είναι μόνο στρατιωτική. Το υλικό καταγράφει ριάλ πάνω από τα 2,4 εκατομμύρια ανά δολάριο και πληθωρισμό 61,4% τον Αύγουστο. Η οικονομική πίεση δημιουργεί στην Τεχεράνη κίνητρο για συμφωνία, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει την ανάγκη να αποδείξει ότι εξακολουθεί να διαθέτει διαπραγματευτική ισχύ.
Το νέο στοιχείο είναι η δηλωμένη ιρανική ζώνη ελέγχου. Ο υποναύαρχος Χαμπιμπολάχ Σαγιάρι υποστήριξε ότι οι Φρουροί της Επανάστασης ελέγχουν το Στενό και τον Περσικό Κόλπο, ενώ το τακτικό ιρανικό ναυτικό έχει αναλάβει τις ανατολικές προσβάσεις και δεν επιτρέπει διέλευση στο βόρειο τμήμα της Αραβικής Θάλασσας. Η αμερικανική πλευρά απέρριψε αυτή την εικόνα.
Η διαίρεση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία. Για πρώτη φορά η ιρανική δήλωση δεν περιορίζεται στο ίδιο το Στενό. Περιλαμβάνει τις ανατολικές προσβάσεις, δηλαδή τον χώρο όπου το Ορμούζ συνδέεται με τον Κόλπο του Ομάν και την Αραβική Θάλασσα. Εκεί βρίσκεται και η αμερικανική ναυτική παρουσία που επιχειρεί να επιβάλει τον αποκλεισμό.
Επομένως, η επόμενη επικίνδυνη στιγμή δεν χρειάζεται να προκύψει μέσα στο ίδιο το Στενό. Ένα περιστατικό με συγκεκριμένο εμπορικό ή πετρελαιοφόρο πλοίο στον Κόλπο του Ομάν, μια απόπειρα αναχαίτισης ή μια συνοδεία ιρανικού πλοίου μπορεί να μετατρέψει τη σημερινή αντιπαράθεση δηλώσεων σε άμεση στρατιωτική σύγκρουση.
Το υλικό καταγράφει επίσης αναφορές για αμερικανικά KC-135 και MC-130 που ενδέχεται να κινούνται προς βάσεις όπως το Al Udeid. Οι πληροφορίες αυτές δεν έχουν επιβεβαιωθεί, γεγονός που τις καθιστά ιδιαίτερα επικίνδυνες σε ένα περιβάλλον όπου η Τεχεράνη φέρεται να εξετάζει ακόμη και προληπτική αντίδραση σε ενδεχόμενη αμερικανική προετοιμασία. Επικολλημένο κείμενο
Έτσι, το ιρανικό ρολόι δεν σταμάτησε στις 30 Σεπτεμβρίου. Απλώς μετακινήθηκε από την ημερομηνία στην κίνηση.
Και η επόμενη κίνηση δεν θα κριθεί μόνο από το τι αποφασίζει η Ουάσιγκτον ή η Τεχεράνη. Θα κριθεί και από το εάν το Ιράν μπορεί να μετατρέψει τη δηλωμένη ζώνη ελέγχου σε πραγματικό περιορισμό της ναυσιπλοΐας, χωρίς να οδηγήσει την κρίση σε άμεση γενικευμένη σύγκρουση.
Εκεί ακριβώς αρχίζει η πραγματική μάχη για το Ορμούζ.
4. Ορμούζ και Ανατολική Αραβική Θάλασσα
Η νέα ιρανική τοποθέτηση αλλάζει και τον γεωγραφικό χάρτη της αναμέτρησης. Το ζήτημα δεν περιορίζεται πλέον στο στενό πέρασμα του Ορμούζ. Η Τεχεράνη δηλώνει ότι ο έλεγχος επεκτείνεται στις ανατολικές προσβάσεις, μέχρι τον βόρειο Κόλπο του Ομάν και την Αραβική Θάλασσα. Πρόκειται για δήλωση στρατηγικής πρόθεσης, όχι για ανεξάρτητα επιβεβαιωμένο επιχειρησιακό έλεγχο. Η αμερικανική πλευρά απορρίπτει άλλωστε την ιρανική εκδοχή.
Στις 29 Σεπτεμβρίου, τρία πλοία καταγράφηκαν ως χτυπημένα στην περιοχή του Ορμούζ. Το περιστατικό επιβεβαιώνει ότι η θαλάσσια διαδρομή παραμένει επικίνδυνη, αλλά από μόνο του δεν αποδεικνύει ούτε πλήρη ιρανικό αποκλεισμό ούτε πλήρη αμερικανική αδυναμία προστασίας της ναυσιπλοΐας.
Παράλληλα, το αμερικανικό στρατιωτικό αποτύπωμα παραμένει κρίσιμο. Οι αναφορές για μετακίνηση KC-135 και MC-130 προς βάσεις του Κόλπου, και ειδικότερα προς το Al Udeid, δεν έχουν επιβεβαιωθεί. Σε μια περίοδο όμως όπου η Τεχεράνη εμφανίζεται να θεωρεί πιθανή μια αμερικανική προετοιμασία πλήγματος, ακόμη και μια μη επιβεβαιωμένη μετακίνηση μπορεί να αποκτήσει επιχειρησιακή σημασία, επειδή μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο το Ιράν αντιλαμβάνεται την επικείμενη απειλή.
Εδώ βρίσκεται η ουσία της νέας φάσης. Το Ορμούζ δεν λειτουργεί πλέον απλώς ως ένας διακόπτης που είναι είτε «ανοικτός» είτε «κλειστός». Μετατρέπεται σε χώρο ελεγχόμενης και αμφισβητούμενης διέλευσης, όπου η στρατιωτική παρουσία, οι εμπορικές ροές και οι πολιτικές δηλώσεις αλληλεπιδρούν συνεχώς.
Και όσο η γεωγραφία της αντιπαράθεσης μετακινείται προς την Ανατολή, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η σημασία του επόμενου κρίκου: του Πακιστάν, το οποίο βρίσκεται ακριβώς στην ανατολική έξοδο αυτής της γεωπολιτικής ζώνης και ταυτόχρονα μέσα στον ίδιο τον μηχανισμό της διαμεσολάβησης.
5. Το Πακιστάν: Ο Ανατολικός Διάδρομος
Το Πακιστάν αποκτά πλέον θέση που ξεπερνά κατά πολύ τον ρόλο ενός απλού διαμεσολαβητή. Βρίσκεται γεωγραφικά στην ανατολική έξοδο της κρίσης του Ορμούζ, διατηρεί αεροπορικές συνδέσεις με το Ιράν και ταυτόχρονα συμμετέχει στον διπλωματικό μηχανισμό που επιχειρεί να κρατήσει ανοικτό τον διάλογο Ουάσιγκτον–Τεχεράνης. Η ίδια η πακιστανική κυβέρνηση έχει επιβεβαιώσει ότι το Ισλαμαμπάντ συνεχίζει να διαδραματίζει ρόλο διαμεσολαβητή και να εργάζεται για την επιστροφή στη συμφωνία του Islamabad MoU.
Αυτό δημιουργεί μια ιδιαίτερη γεωπολιτική θέση. Το Πακιστάν δεν είναι απλώς ένας δίαυλος επικοινωνίας. Είναι ταυτόχρονα γειτονικός χώρος του Ιράν, σύμμαχος της Σαουδικής Αραβίας και στρατηγικός εταίρος της Κίνας. Η θέση του επιτρέπει στο Ισλαμαμπάντ να συνομιλεί με διαφορετικά κέντρα ισχύος χωρίς να έχει μέχρι στιγμής μετατραπεί σε άμεσο εμπόλεμο μέρος της σύγκρουσης.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αεροπορικές συνδέσεις. Ενώ αρκετές χώρες περιόρισαν ή ανέστειλαν τις πτήσεις ιρανικών αεροπορικών εταιρειών, οι πτήσεις προς το Πακιστάν συνεχίστηκαν. Το υλικό που εξετάζουμε δεν καταγράφει πακιστανική οδηγία που να επιβάλλει διακοπή τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπάρχει κάποια μόνιμη εγγύηση απέναντι στην αμερικανική πίεση. Σημαίνει ότι, μέχρι τώρα, το Ισλαμαμπάντ διατηρεί ανοικτό τον συγκεκριμένο διάδρομο. Η διατήρηση αυτών των πτήσεων αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία επειδή η Ουάσιγκτον έχει ήδη περιορίσει σημαντικά την ιρανική αεροπορική δραστηριότητα σε άλλες χώρες. Το Ιράν διατηρεί αεροπορικές συνδέσεις με την Κίνα, τη Ρωσία και το Πακιστάν, ενώ η Κίνα έχει επιτρέψει τη συνέχιση των συνδέσεων της Mahan Air. Μέχρι το σημείο αναφοράς του υλικού, δεν είχε ανακοινωθεί αμερικανική κύρωση κατά του Πακιστάν για τη συγκεκριμένη στάση.
Η σημασία του διαδρόμου είναι μεγαλύτερη από την αεροπορία. Εάν το Ορμούζ αποτελεί τον δυτικό ενεργειακό και ναυτικό κόμβο της κρίσης, το Πακιστάν αποτελεί έναν από τους βασικούς ανατολικούς γεωπολιτικούς διαύλους της. Γι' αυτό και η διατήρηση της πακιστανικής ουδετερότητας αποκτά στρατηγική αξία για την Τεχεράνη, ενώ η διαμεσολάβηση του Ισλαμαμπάντ αποκτά αξία και για την Ουάσιγκτον.
Η ανοχή αυτή όμως δεν πρέπει να θεωρείται μόνιμη. Το υλικό συνδέει την αμερικανική οικονομική πίεση προς το Πακιστάν με τις συνομιλίες του Ισλαμαμπάντ με το ΔΝΤ. Παράλληλα, η Τεχεράνη έχει μεταφέρει το ζήτημα των αεροπορικών περιορισμών σε διεθνείς θεσμούς, ενώ Ιρανοί αξιωματούχοι έχουν προειδοποιήσει γειτονικά κράτη ότι η συμμετοχή τους στην απομόνωση της ιρανικής αεροπορίας θα έχει συνέπειες.
Το πρόβλημα βρίσκεται στη Σαουδική Αραβία.
Το Πακιστάν συμμετέχει μαζί με τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία στο Σύμφωνο Άμυνας της Μέκκας, ενώ οι στρατιωτικές ηγεσίες των τριών χωρών έχουν δεσμευθεί για ενίσχυση της πρακτικής στρατιωτικής συνεργασίας. Παράλληλα, πακιστανική αεροπορική δύναμη βρίσκεται στη Σαουδική Αραβία.
Εδώ δημιουργείται η βασική αντίφαση. Το Ριάντ χρειάζεται την αμυντική υποστήριξη του Πακιστάν, ενώ το Ισλαμαμπάντ χρειάζεται να διατηρήσει τον δίαυλο με την Τεχεράνη. Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο δύσκολη λόγω της Υεμένης και των Ansar Allah, οι οποίοι έχουν προειδοποιήσει δημοσίως το Πακιστάν και την Τουρκία για συμμετοχή στον πόλεμο. Παράλληλα, το υλικό περιγράφει μια αναφερόμενη αλλά μη επιβεβαιωμένη συνεννόηση ανάμεσα σε Ριάντ, Τεχεράνη και Ισλαμαμπάντ. Σύμφωνα με την αναφορά, η Σαουδική Αραβία θα περιόριζε τη χρήση του εδάφους της για αμερικανικές επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν, ενώ το Ιράν θα απέφευγε σαουδαραβικούς στόχους και θα επιδίωκε να συγκρατήσει τους Ansar Allah. Οι συγκεκριμένοι όροι δεν έχουν επιβεβαιωθεί δημόσια και πρέπει να παραμείνουν στο επίπεδο της αναφοράς, όχι του γεγονότος.
Έτσι, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πλέον εάν το Πακιστάν βρίσκεται ανάμεσα στις δύο πλευρές. Αυτό είναι ήδη δεδομένο. Το ερώτημα είναι πόσο μπορεί να παραμείνει ταυτόχρονα διαμεσολαβητής και αμυντικός εταίρος της Σαουδικής Αραβίας χωρίς να υποχρεωθεί να επιλέξει στρατόπεδο.
Η Κίνα έχει ήδη αναγνωρίσει δημοσίως τον ιδιαίτερο ρόλο του Πακιστάν στη διαμεσολάβηση. Σε προηγούμενες κοινές πρωτοβουλίες, Πεκίνο και Ισλαμαμπάντ έχουν συνδέσει τη διπλωματική διαδικασία με την ασφάλεια του Ορμούζ και την αποτροπή επέκτασης του πολέμου.
Γι' αυτό το Πακιστάν αποτελεί σήμερα κάτι περισσότερο από έναν ενδιάμεσο. Είναι ο ανατολικός διάδρομος μιας σύγκρουσης που αρχικά φαινόταν περιορισμένη στο Ορμούζ.
Και ακριβώς εκεί βρίσκεται ο επόμενος κίνδυνος: εάν η κρίση μεταφερθεί στην Υεμένη και την Ερυθρά Θάλασσα, το Ισλαμαμπάντ θα πρέπει να αποφασίσει εάν θα παραμείνει στη θέση του διαμεσολαβητή ή εάν η περιφερειακή στρατιωτική πραγματικότητα θα το υποχρεώσει να περάσει από τη διπλωματία στην ενεργό άμυνα.
6. Η Σαουδική Αραβία και το Μέτωπο της Υεμένης
Η Σαουδική Αραβία αποτελεί πλέον έναν από τους βασικούς παράγοντες που μπορούν να καθορίσουν εάν η πακιστανική διαμεσολάβηση θα παραμείνει ενεργή ή θα μετατραπεί σε στρατιωτική εμπλοκή. Το ζήτημα δεν βρίσκεται μόνο στις σχέσεις Ριάντ και Ουάσιγκτον. Βρίσκεται κυρίως στη σύνδεση της σαουδαραβικής ασφάλειας με το μέτωπο της Υεμένης και τους Ansar Allah.
Η αναφερόμενη συνεννόηση δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Το υλικό καταγράφει προηγούμενες επαφές ανάμεσα στις πακιστανικές, σαουδαραβικές και ιρανικές πλευρές, καθώς και δημόσια σαουδαραβική θέση ότι το έδαφος και ο εναέριος χώρος του Βασιλείου δεν θα χρησιμοποιούνται για στρατιωτική δράση εναντίον του Ιράν. Ωστόσο, η επέκταση αυτής της θέσης σε συγκεκριμένη πολεμική συμφωνία παραμένει μη επιβεβαιωμένη.
Το Πακιστάν βρίσκεται μέσα στο Σύμφωνο Άμυνας της Μέκκας μαζί με τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία. Οι στρατιωτικές ηγεσίες των τριών χωρών συμφώνησαν στις 25 και 26 Σεπτεμβρίου στο Ριάντ να προχωρήσουν σε αποτελεσματικότερη στρατιωτική συνεργασία, ενώ πακιστανικό αεροπορικό απόσπασμα βρίσκεται ήδη στη Σαουδική Αραβία. Παράλληλα, οι Ansar Allah έχουν προειδοποιήσει δημοσίως τόσο το Πακιστάν όσο και την Τουρκία να μην εισέλθουν στον πόλεμο.
Εδώ βρίσκεται η αντίφαση που μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική. Το Πακιστάν μπορεί να προσφέρει αμυντική υποστήριξη μέσα στη Σαουδική Αραβία χωρίς να αναλάβει επιθετικές επιχειρήσεις εναντίον των Ansar Allah στην Υεμένη. Αυτή φαίνεται να είναι μέχρι στιγμής η ισορροπία που επιτρέπει στο Ισλαμαμπάντ να διατηρεί τον ρόλο του διαμεσολαβητή.
Όμως η ισορροπία αυτή δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το Πακιστάν.
Εάν οι Ansar Allah χτυπήσουν πακιστανικό προσωπικό, αεροσκάφη ή πλοία, η θέση του Ισλαμαμπάντ θα γίνει πολύ δυσκολότερη. Η άμυνα των δικών του δυνάμεων μπορεί τότε να μετατραπεί από περιορισμένη υποστήριξη στη Σαουδική Αραβία σε άμεση στρατιωτική εμπλοκή. Το ίδιο θα μπορούσε να συμβεί εάν η Σαουδική Αραβία απαιτήσει από τους εταίρους της να συμμετάσχουν ενεργότερα στην αντιμετώπιση των Ansar Allah. Το υλικό που εξετάζουμε θεωρεί ότι η γραμμή ανάμεσα στις δύο αυτές καταστάσεις είναι σήμερα το σημαντικότερο σημείο παρακολούθησης.
Η Υεμένη αποκτά έτσι σημασία πολύ μεγαλύτερη από τα ίδια τα σύνορά της. Ο έλεγχος της ακτογραμμής της Ερυθράς Θάλασσας και η θέση των Ansar Allah γύρω από το Bab el-Mandeb συνδέουν το νότιο θαλάσσιο μέτωπο με το Ορμούζ. Εάν τα δύο μέτωπα αρχίσουν να λειτουργούν ταυτόχρονα, η περιφερειακή κρίση αποκτά εντελώς διαφορετική γεωγραφική έκταση.
Αυτό εξηγεί και το ενδιαφέρον του Πεκίνου. Η Κίνα έχει άμεσο οικονομικό συμφέρον να μην μετατραπούν το Ορμούζ και η Ερυθρά Θάλασσα σε δύο ταυτόχρονα ενεργές ζώνες μεγάλης κλίμακας. Η κινεζική διπλωματική γραμμή, όπως καταγράφεται στο υλικό, επιδιώκει να κρατήσει τον πόλεμο έξω από την Υεμένη και την Ερυθρά Θάλασσα, ενώ ταυτόχρονα στηρίζει τη διαμεσολαβητική προσπάθεια του Πακιστάν.
Δεν υπάρχει όμως επαρκές δημόσιο στοιχείο για να μετατραπεί αυτό σε ισχυρισμό ότι το Πεκίνο καθοδηγεί τις κινήσεις του Ισλαμαμπάντ ή της Τεχεράνης. Η διάκριση είναι ουσιώδης. Η Κίνα μπορεί να έχει συμφέρον και επιρροή χωρίς να έχει επιχειρησιακό έλεγχο πάνω στις αποφάσεις των άλλων.
Το ίδιο ισχύει και για τη Σαουδική Αραβία. Η στρατηγική της σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες παραμένει σημαντική, αλλά το Ριάντ έχει ταυτόχρονα λόγους να περιορίσει την επέκταση του πολέμου στο δικό του έδαφος και στις ενεργειακές του υποδομές. Έτσι, η σαουδαραβική πολιτική δεν μπορεί να διαβαστεί αποκλειστικά μέσα από τη σχέση της με την Ουάσιγκτον.
Η πραγματική δοκιμασία θα έρθει εάν η Υεμένη συνδεθεί άμεσα με το πακιστανικό στρατιωτικό αποτύπωμα. Μια σταθερή περίοδος χωρίς επιθέσεις εναντίον σαουδαραβικών ή πακιστανικών στόχων θα διατηρούσε χώρο για τη διαμεσολάβηση. Μια επίθεση εναντίον πακιστανικών δυνάμεων ή σαουδαραδαβικών υποδομών θα μπορούσε να ανατρέψει αυτή την ισορροπία.
Τότε η κρίση θα έχει περάσει οριστικά από το Ορμούζ σε μια ευρύτερη περιφερειακή αναμέτρηση, όπου το Πακιστάν δεν θα μπορεί πλέον εύκολα να παραμένει ταυτόχρονα μεσολαβητής, αμυντικός εταίρος και γέφυρα προς την Τεχεράνη.
Η πίεση προς το Πακιστάν δεν είναι θεωρητική. Το Ισλαμαμπάντ αντιμετωπίζει ταυτόχρονα τις σχέσεις του με το Αφγανιστάν, την Ινδία και το εσωτερικό μέτωπο ασφαλείας. Η συμμετοχή σε νέο επιθετικό μέτωπο στην Υεμένη θα αύξανε σημαντικά το στρατηγικό του κόστος. Γι' αυτό η διάκριση ανάμεσα στην άμυνα της Σαουδικής Αραβίας και στην επιθετική δράση εναντίον των Ansar Allah είναι κρίσιμη.
7. Η Κίνα και η Νέα Αρχιτεκτονική
Η κινεζική παρουσία στην κρίση δεν εκδηλώνεται με στρατιωτική ανάπτυξη στην περιοχή, αλλά μέσα από τη διπλωματία, την οικονομία και τη διαχείριση των περιφερειακών σχέσεων. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή η Κίνα δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε εμπόλεμο μέρος για να επηρεάσει την εξέλιξη της αναμέτρησης.
Η οικονομική διάσταση είναι ήδη ορατή. Ενώ αρκετές χώρες περιόρισαν τις ιρανικές αεροπορικές συνδέσεις, η Κίνα συνέχισε να δέχεται ιρανικές πτήσεις, ενώ το Πεκίνο χαρακτήρισε τις αμερικανικές μονομερείς κυρώσεις παράνομες. Έτσι, η κινεζική στάση δεν περιορίζεται στη διπλωματική ρητορική, αλλά αποκτά και πρακτική οικονομική διάσταση.
Το Πεκίνο έχει στηρίξει δημοσίως τον ρόλο του Πακιστάν ως διαμεσολαβητή και έχει καλέσει τις πλευρές να επιστρέψουν στη διαδικασία του Islamabad MoU. Παράλληλα, έχει ζητήσει να ανοίξει το Ορμούζ και να παραμείνει η σύγκρουση έξω από την Υεμένη και την Ερυθρά Θάλασσα. Στο υλικό που εξετάζουμε καταγράφεται επίσης η επαφή του Γουάνγκ Γι με τον Ιρανό υπουργό Εξωτερικών Αραγτσί και η προηγούμενη αναγνώριση του Πακιστάν ως διαμεσολαβητικού παράγοντα.
Εδώ πρέπει να γίνει μια κρίσιμη διάκριση. Η Κίνα έχει συμφέρον να αποτραπεί μια ανεξέλεγκτη επέκταση του πολέμου, ιδιαίτερα σε δύο από τους σημαντικότερους ενεργειακούς θαλάσσιους διαδρόμους της περιοχής. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το Πεκίνο αποτελεί στρατιωτικό σύμμαχο της Τεχεράνης ή ότι κατευθύνει τις ιρανικές επιχειρησιακές αποφάσεις.
Το ίδιο το υλικό παρουσιάζει αυτή την αβεβαιότητα. Υπάρχει αναφορά ότι το Πεκίνο επιδιώκει να δημιουργήσει διπλωματικό «διάδρομο εξόδου» μέσω του Πακιστάν, όμως δεν υπάρχει δημόσια καταγραφή συγκεκριμένης κινεζικής εντολής προς την πακιστανική ηγεσία. Επομένως, η κινεζική επιρροή είναι εμφανής, ενώ ο ακριβής βαθμός παρασκηνιακού συντονισμού παραμένει ανοικτός.
Η κινεζική στάση έχει όμως μια βαθύτερη γεωπολιτική διάσταση. Το Ορμούζ και η Ερυθρά Θάλασσα δεν είναι δύο απομονωμένα σημεία πάνω στον χάρτη. Αποτελούν τμήματα των θαλάσσιων διαδρομών που συνδέουν τον Περσικό Κόλπο και την ευρύτερη περιοχή του Ινδικού Ωκεανού με την Ασία και την Κίνα. Μια παρατεταμένη διατάραξη και των δύο θαλάσσιων κόμβων θα αύξανε το κόστος μεταφοράς ενέργειας, εμπορευμάτων και στρατηγικών πρώτων υλών.
Γι' αυτό η Κίνα μπορεί να λειτουργήσει ως παράγοντας σταθεροποίησης χωρίς να γίνει μέρος της στρατιωτικής σύγκρουσης. Η ισχύς της δεν βρίσκεται μόνο στη δυνατότητα ανάπτυξης στρατιωτικών μέσων. Βρίσκεται επίσης στην οικονομική της βαρύτητα, στις σχέσεις της με το Πακιστάν, στο ενεργειακό της αποτύπωμα στον Κόλπο και στη δυνατότητά της να συνομιλεί με διαφορετικά κέντρα ισχύος.
Αυτό είναι χαρακτηριστικό μιας πολυπολικής πραγματικότητας. Δεν απαιτείται η δημιουργία ενός ενιαίου «αντιδυτικού μπλοκ» για να περιοριστεί η δυνατότητα μιας μοναδικής δύναμης να καθορίζει μόνη της τους όρους της περιφερειακής τάξης. Αρκεί να υπάρχουν αρκετοί αυτόνομοι παράγοντες με δικά τους συμφέροντα, δικές τους σχέσεις και δυνατότητα άσκησης επιρροής.
Στην παρούσα κρίση, το Πακιστάν αποτελεί τον διαμεσολαβητικό κρίκο, η Κίνα τον ευρύτερο οικονομικό και διπλωματικό παράγοντα, ενώ το Ιράν επιχειρεί να μετατρέψει τη γεωγραφική του θέση στο Ορμούζ σε στρατηγικό διαπραγματευτικό πλεονέκτημα.
Η Ουάσιγκτον, από την άλλη πλευρά, εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική στρατιωτική παρουσία στην περιοχή. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι μπορεί να αγνοεί τις επιλογές των υπόλοιπων κέντρων ισχύος.
Και εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο στοιχείο της νέας περιφερειακής αρχιτεκτονικής: η αμερικανική στρατιωτική ισχύς παραμένει πραγματική, αλλά δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε αποκλειστικό πολιτικό έλεγχο. Το κενό ανάμεσα στα δύο είναι ακριβώς ο χώρος μέσα στον οποίο αναπτύσσεται η πολυπολικότητα.
8. Η Αμερικανική Στρατιωτική Παρουσία και το Κόστος της Κλιμάκωσης
Η διπλωματική διαδικασία δεν σημαίνει ότι η στρατιωτική αναμέτρηση έχει σταματήσει. Αντίθετα, η περιοχή παραμένει σε κατάσταση υψηλής έντασης, με τις δύο πλευρές να επιχειρούν να διατηρήσουν την πίεση χωρίς να περάσουν αναγκαστικά σε μια νέα, ανεξέλεγκτη φάση πολέμου.
Στις 29 Σεπτεμβρίου καταγράφηκαν τρία πλοία που επλήγησαν στην περιοχή του Ορμούζ. Παράλληλα, η αμερικανική βάση Al Udeid στο Κατάρ παραμένει κρίσιμος κόμβος για την αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην περιοχή. Αναφορές για μετακινήσεις αμερικανικών KC-135 και MC-130 προς βάσεις του Κόλπου έχουν καταγραφεί, όμως το υλικό δεν τις θεωρεί επιβεβαιωμένες. Επικολλημένο κείμενο
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή η Τεχεράνη εμφανίζεται να αντιμετωπίζει πλέον κάθε πιθανή αμερικανική στρατιωτική προετοιμασία ως παράγοντα που μπορεί να αλλάξει τη δική της απόφαση. Μια πραγματική ανάπτυξη δυνάμεων είναι ένα γεγονός. Μια μη επιβεβαιωμένη αναφορά για ανάπτυξη δυνάμεων είναι κάτι διαφορετικό. Σε ένα περιβάλλον όμως όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται με βάση την αντίληψη της απειλής, ακόμη και μια πληροφορία που δεν έχει επιβεβαιωθεί μπορεί να επηρεάσει την επιχειρησιακή συμπεριφορά.
Η ένταση αποτυπώνεται και στις αμερικανικές απώλειες. Το υλικό καταγράφει την προσθήκη 37 νέων τραυματιών στην αμερικανική βάση δεδομένων απωλειών. Από αυτούς, οι οκτώ Marines συνδέθηκαν δημόσια με περιστατικό της 14ης Σεπτεμβρίου, όταν ιρανικός πύραυλος κρουζ έπληξε μη πολεμικό πλοίο στο οποίο επέβαιναν αμερικανικό προσωπικό. Για τους υπόλοιπους 29 ναυτικούς δεν έχει δοθεί μέχρι στιγμής δημόσια αναλυτική εξήγηση.
Το συγκεκριμένο περιστατικό έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή το υλικό αναφέρει ότι ο ιρανικός πύραυλος της 14ης Σεπτεμβρίου έπληξε πλοίο που δεν ήταν πλοίο του αμερικανικού Ναυτικού αλλά μετέφερε αμερικανικό προσωπικό. Η καθυστέρηση στην πλήρη δημοσιοποίηση των στοιχείων αφήνει ανοικτό το ερώτημα για την ταυτότητα του πλοίου και για το πώς συνδέονται οι υπόλοιποι 29 τραυματισμοί με το ίδιο ή διαφορετικά περιστατικά.
Η διαφορά αυτή έχει σημασία. Δεν μπορούμε να μετατρέψουμε τον συνολικό αριθμό των 37 σε ένα ενιαίο περιστατικό ούτε να αποδώσουμε στους υπόλοιπους τραυματισμούς συγκεκριμένη αιτία που δεν έχει δημοσιοποιηθεί. Το γεγονός όμως ότι νέες απώλειες συνεχίζουν να προστίθενται δείχνει ότι η αμερικανική παρουσία στην περιοχή δεν είναι χωρίς κόστος.
Το ίδιο ισχύει και για την έννοια του αποκλεισμού. Η Ουάσιγκτον μπορεί να διαθέτει σημαντικές ναυτικές και αεροπορικές δυνατότητες, όμως η διατήρηση ενός αποκλεισμού σε μια τόσο μεγάλη θαλάσσια περιοχή απαιτεί συνεχή παρουσία, επιτήρηση και δυνατότητα αναχαίτισης. Η Τεχεράνη, από την πλευρά της, δεν χρειάζεται απαραίτητα να εξαλείψει την αμερικανική παρουσία για να αυξήσει το κόστος της. Αρκεί να δημιουργεί αβεβαιότητα σχετικά με την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και την πραγματική έκταση του ελέγχου.
Εδώ βρίσκεται η ουσία της ασύμμετρης πίεσης. Η αμερικανική στρατιωτική υπεροχή δεν αμφισβητείται απλώς από την ύπαρξη ιρανικών δυνατοτήτων. Το ζήτημα είναι εάν η υπεροχή αυτή μπορεί να μετατραπεί σε διαρκή και πλήρη έλεγχο του θαλάσσιου χώρου.
Το Ιράν, αντίθετα, επιχειρεί να αξιοποιήσει τη γεωγραφία. Το Ορμούζ, ο Κόλπος του Ομάν και οι ανατολικές προσβάσεις αποτελούν χώρο όπου η απόσταση, η ναυσιπλοΐα και η συγκέντρωση εμπορικών διαδρομών δημιουργούν δυνατότητες πίεσης ακόμη και απέναντι σε μια πολύ ισχυρότερη στρατιωτικά δύναμη.
Γι' αυτό η επόμενη αμερικανική κίνηση έχει διπλό κόστος. Εάν η Ουάσιγκτον απαντήσει στρατιωτικά, μπορεί να αυξήσει την πίεση προς την Τεχεράνη, αλλά ταυτόχρονα κινδυνεύει να διευρύνει τη σύγκρουση προς το Πακιστάν, τη Σαουδική Αραβία και την Υεμένη. Εάν δεν απαντήσει, αφήνει στην Τεχεράνη χώρο να υποστηρίξει ότι η αμερικανική παρουσία δεν αρκεί για να επιβάλει πλήρη έλεγχο.
Το αποτέλεσμα είναι μια ιδιαίτερα δύσκολη ισορροπία: η στρατιωτική ισχύς παραμένει αμερικανικό πλεονέκτημα, αλλά η γεωγραφία δημιουργεί κόστος για τη μετατροπή αυτής της ισχύος σε απόλυτο έλεγχο.
Παράλληλα, παραμένει ανοικτή η υπόθεση της RAF Fairford στη Βρετανία, όπου πέντε άτομα συνελήφθησαν και αργότερα αφέθηκαν ελεύθερα με περιοριστικούς όρους. Δεν έχει αποδειχθεί δημόσια σύνδεση της υπόθεσης με το Ιράν, ενώ διαφορετικές εκδοχές για την προέλευση της απειλής παραμένουν υπό εξέταση. Η υπόθεση έχει σημασία όχι επειδή αποδεικνύει ιρανική δράση, αλλά επειδή δείχνει πόσο ευαίσθητη έχει γίνει η ασφάλεια των βάσεων που συνδέονται με την αμερικανική στρατιωτική εκστρατεία.
Και όσο η αντιπαράθεση παραμένει σε αυτή τη ζώνη, τόσο αυξάνεται η σημασία των περιφερειακών παικτών. Γιατί το επόμενο στάδιο της κρίσης μπορεί να μην κριθεί από ένα ακόμη αμερικανικό ή ιρανικό πλήγμα, αλλά από το εάν η αναμέτρηση θα μεταφερθεί ταυτόχρονα από το Ορμούζ στην Ερυθρά Θάλασσα.
9. Από το Ορμούζ στην Ερυθρά Θάλασσα
Η γεωγραφία της κρίσης έχει πλέον διευρυνθεί. Το Ορμούζ αποτελεί τον βόρειο θαλάσσιο κόμβο της αναμέτρησης, όμως προς νότο βρίσκεται ένας δεύτερος στρατηγικός διάδρομος, η Ερυθρά Θάλασσα και το Bab el-Mandeb. Η σύνδεση των δύο περιοχών δεν είναι θεωρητική. Εάν η ένταση μεταφερθεί ταυτόχρονα και στα δύο σημεία, τότε η περιφερειακή κρίση αποκτά ενιαία θαλάσσια διάσταση, από τον Περσικό Κόλπο μέχρι την είσοδο της Ερυθράς Θάλασσας.
Στο υλικό που εξετάζουμε, οι Ansar Allah διατηρούν σημαντική θέση στη δυτική ακτή της Υεμένης και στην περιοχή του Bab el-Mandeb. Αυτό σημαίνει ότι η Υεμένη δεν αποτελεί απλώς ένα παράλληλο μέτωπο. Αποτελεί τον νότιο κρίκο μιας αλυσίδας που συνδέει το Ορμούζ με τις διεθνείς θαλάσσιες μεταφορές.
Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η στάση του Πακιστάν. Η χώρα βρίσκεται ήδη μέσα στη στρατιωτική αρχιτεκτονική της Σαουδικής Αραβίας, ενώ ταυτόχρονα προσπαθεί να διατηρήσει τον ρόλο του διαμεσολαβητή απέναντι στο Ιράν. Η πακιστανική στρατιωτική παρουσία στη Σαουδική Αραβία δημιουργεί ένα ενδεχόμενο που μέχρι σήμερα παραμένει ανοιχτό: αμυντική υποστήριξη στο εσωτερικό του Βασιλείου χωρίς επιθετική συμμετοχή στην Υεμένη. Επικολλημένο κείμενο
Αυτή η ισορροπία όμως μπορεί να ανατραπεί γρήγορα. Μια επίθεση των Ansar Allah εναντίον πακιστανικού προσωπικού, αεροσκαφών ή πλοίων θα δημιουργούσε άμεση πίεση στο Ισλαμαμπάντ να απαντήσει. Το ίδιο θα μπορούσε να συμβεί εάν η Σαουδική Αραβία ζητήσει ενεργότερη στρατιωτική συμμετοχή από τους εταίρους της. Το υλικό εκτιμά ότι η σημερινή ισορροπία μπορεί να διατηρηθεί όσο το Πακιστάν παραμένει εκτός επιθετικών επιχειρήσεων, αλλά η τελική απόφαση δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το ίδιο.
Η σημασία της Υεμένης αυξάνεται ακόμη περισσότερο επειδή η κινεζική διπλωματία έχει επανειλημμένα συνδέσει την κρίση του Ορμούζ με την ανάγκη να μην επεκταθεί ο πόλεμος στην Υεμένη και την Ερυθρά Θάλασσα. Το Πεκίνο έχει άμεσο συμφέρον στη διατήρηση των ενεργειακών και εμπορικών διαδρομών και επομένως έχει λόγο να επιδιώκει περιορισμό της σύγκρουσης και στα δύο θαλάσσια περάσματα.
Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα νέο γεωπολιτικό τόξο:
Ορμούζ → Κόλπος του Ομάν → Αραβική Θάλασσα → Πακιστάν → Αραβική Χερσόνησος → Υεμένη → Bab el-Mandeb → Ερυθρά Θάλασσα.
Σε αυτό το τόξο δεν συγκρούονται μόνο στρατιωτικές δυνάμεις. Συγκρούονται διαφορετικά συμφέροντα γύρω από την ενέργεια, τη ναυσιπλοΐα, τις κυρώσεις, τις βάσεις, τις περιφερειακές συμμαχίες και τη διπλωματία.
Αυτό εξηγεί γιατί η κρίση του Ορμούζ μπορεί να έχει συνέπειες πολύ πέρα από το ίδιο το Στενό. Ένα πλήγμα σε εμπορικό πλοίο στην περιοχή του Ορμούζ αυξάνει το θαλάσσιο ρίσκο. Μια ταυτόχρονη ένταση στην Ερυθρά Θάλασσα αυξάνει ακόμη περισσότερο το κόστος και περιορίζει τις εναλλακτικές διαδρομές.
Η Σαουδική Αραβία βρίσκεται στο κέντρο αυτής της εξίσωσης. Η ασφάλεια των ενεργειακών της εγκαταστάσεων και των εξαγωγικών της διαδρομών συνδέεται τόσο με τον Περσικό Κόλπο όσο και με την Ερυθρά Θάλασσα. Το υλικό αναφέρει επίσης ότι η Σαουδική Αραβία έχει επαναφέρει τις εξαγωγές μέσω του αγωγού East-West προς το Yanbu μετά από πλήγματα με drones, γεγονός που μεταφέρει μέρος της ενεργειακής έκθεσης προς την Ερυθρά Θάλασσα.
Η μετατόπιση προς το Yanbu αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή η περιοχή συνδέεται πλέον και με την αμυντική παρουσία τρίτων χωρών. Το υλικό αναφέρει γαλλική στρατιωτική παρουσία για την προστασία του Yanbu και βρετανική υποστήριξη σε αμυντικές αποστολές σαουδαραβικών αεροσκαφών. Έτσι, η ενεργειακή παράκαμψη του Ορμούζ δημιουργεί ταυτόχρονα νέα σημεία στρατιωτικής έκθεσης στην Ερυθρά Θάλασσα.
Παράλληλα, το Σύμφωνο Άμυνας της Μέκκας αποκτά πρακτική σημασία, καθώς η Τουρκία αναμένεται να εξετάσει την ενεργοποίησή του κοινοβουλευτικά. Η εξέλιξη αυτή έχει σημασία όχι μόνο για τη Σαουδική Αραβία, αλλά και για την πιθανότητα διεύρυνσης της στρατιωτικής εμπλοκής σε περίπτωση νέας κλιμάκωσης στην Υεμένη.
Έτσι, η γεωγραφία λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος. Το Ιράν δεν χρειάζεται να κλείσει ολόκληρη την περιοχή για να δημιουργήσει πίεση. Οι Ansar Allah δεν χρειάζεται να αποκλείσουν ολόκληρη την Ερυθρά Θάλασσα για να αυξήσουν το κόστος της ναυσιπλοΐας. Και το Πακιστάν δεν χρειάζεται να εισέλθει σε έναν γενικευμένο πόλεμο για να αποκτήσει μεγαλύτερη διαπραγματευτική σημασία.
Το πραγματικό διακύβευμα είναι ποιος θα μπορέσει να διατηρήσει ελευθερία κινήσεων σε περισσότερους από έναν γεωγραφικούς άξονες ταυτόχρονα.
Από αυτή την άποψη, το Ορμούζ και η Ερυθρά Θάλασσα αποτελούν πλέον δύο πλευρές της ίδιας περιφερειακής αναμέτρησης. Και η επόμενη κίνηση μπορεί να καθορίσει εάν θα παραμείνουν δύο χωριστά μέτωπα ή εάν θα μετατραπούν σε ένα ενιαίο γεωπολιτικό πεδίο σύγκρουσης.
Το Ορμούζ ως Γεωπολιτική Ισχύς
Η αναμέτρηση γύρω από το Ορμούζ έχει πλέον ξεπεράσει τα όρια μιας διμερούς σύγκρουσης ανάμεσα στο Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η αμερικανική απάντηση έφτασε στην Τεχεράνη, όμως η σειρά των επόμενων κινήσεων παραμένει ανοικτή. Το Ιράν εξακολουθεί να δηλώνει ότι επιδιώκει να αμφισβητήσει τον αποκλεισμό, ενώ η Ουάσιγκτον διατηρεί στρατιωτικές δυνατότητες στην περιοχή χωρίς να έχει μετατρέψει μέχρι στιγμής την ένταση σε νέα γενικευμένη επίθεση.
Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η γεωγραφία της κρίσης έχει διευρυνθεί. Το Ορμούζ συνδέεται πλέον με τον Κόλπο του Ομάν και την Αραβική Θάλασσα, ενώ προς νότο η Υεμένη και το Bab el-Mandeb δημιουργούν έναν δεύτερο θαλάσσιο άξονα. Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο άξονες βρίσκεται το Πακιστάν, το οποίο ταυτόχρονα λειτουργεί ως δίαυλος προς την Τεχεράνη και ως στρατηγικός εταίρος της Σαουδικής Αραβίας.
Αυτό είναι το πραγματικό νέο στοιχείο της κρίσης. Δεν εξετάζουμε πλέον ένα απλό παιχνίδι μεταξύ δύο πρωταγωνιστών. Εξετάζουμε ένα περιφερειακό σύστημα αλληλεξαρτώμενων επιλογών.
Εάν το Ιράν αυξήσει την πίεση στο Ορμούζ, επηρεάζονται οι Ηνωμένες Πολιτείες αλλά και η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν, οι ενεργειακές ροές και η Κίνα. Εάν οι Ansar Allah αυξήσουν την πίεση στην Ερυθρά Θάλασσα, επηρεάζονται η Σαουδική Αραβία, το Πακιστάν και η Τουρκία. Εάν το Πακιστάν περάσει από την αμυντική υποστήριξη στη Σαουδική Αραβία σε επιθετική συμμετοχή στην Υεμένη, μπορεί να χάσει μέρος της διαμεσολαβητικής του ικανότητας. Εάν η Κίνα αυξήσει τη διπλωματική της εμπλοκή, το περιφερειακό ισοζύγιο αποκτά ακόμη μία διάσταση.
Η Ουάσιγκτον εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική στρατιωτική ισχύ. Αυτό αποτελεί πραγματικό δεδομένο. Όμως η ύπαρξη στρατιωτικής υπεροχής δεν σημαίνει αυτομάτως πλήρη πολιτικό ή γεωγραφικό έλεγχο. Το ίδιο ισχύει και για την Τεχεράνη. Η ικανότητα να απειλεί ή να διαταράσσει τη ναυσιπλοΐα δεν σημαίνει ότι το Ιράν έχει επιβάλει πλήρη έλεγχο του Ορμούζ. Το ίδιο το υλικό καταγράφει μεγάλες αποκλίσεις στις εκτιμήσεις για τις θαλάσσιες ροές και διατηρεί ανοικτό το ζήτημα της πραγματικής επιχειρησιακής έκτασης του ιρανικού ελέγχου.
Εδώ βρίσκεται η ουσία:
Ισχύς δεν σημαίνει έλεγχος.
Η ισχύς αποκτά γεωπολιτική αξία όταν μετατρέπεται σε επιλογές. Οι επιλογές δημιουργούν ελευθερία κινήσεων. Η ελευθερία κινήσεων δημιουργεί διαπραγματευτική ικανότητα. Και η διαπραγματευτική ικανότητα μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγική αυτονομία.
Αυτό επιχειρεί να κάνει η Τεχεράνη μέσω του Ορμούζ. Δεν χρειάζεται απαραίτητα να κλείσει ολόκληρο το Στενό για να αποκτήσει διαπραγματευτική ισχύ. Αρκεί να καταστήσει σαφές ότι η αμερικανική επιβολή έχει κόστος και ότι η γεωγραφία του Κόλπου δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν ένας χώρος όπου μία δύναμη αποφασίζει μονομερώς.
Το Πακιστάν επιχειρεί κάτι διαφορετικό. Με τη διαμεσολάβηση αποκτά πολιτικό βάρος χωρίς να χρειάζεται να μετατραπεί σε εμπόλεμο μέρος. Η Σαουδική Αραβία επιδιώκει να προστατεύσει την επικράτεια και τις ενεργειακές της υποδομές, ενώ ταυτόχρονα πρέπει να διαχειριστεί τις σχέσεις της με την Ουάσιγκτον, το Πακιστάν και το μέτωπο της Υεμένης. Η Κίνα αξιοποιεί κυρίως τη διπλωματική και οικονομική της ισχύ, χωρίς να χρειάζεται στρατιωτική ανάπτυξη για να έχει λόγο στη διαμόρφωση της περιφερειακής τάξης. Επικολλημένο κείμενο
Αυτή ακριβώς είναι η εικόνα ενός κόσμου που γίνεται περισσότερο πολυκεντρικός. Δεν απαιτείται όλοι οι παράγοντες να αποτελούν ενιαίο στρατόπεδο. Δεν είναι απαραίτητο το Ιράν, η Κίνα, το Πακιστάν, η Σαουδική Αραβία και η Τουρκία να έχουν ταυτόσημα συμφέροντα. Η πολυπολικότητα λειτουργεί ακριβώς επειδή περισσότερα κέντρα ισχύος διαθέτουν διαφορετικές επιλογές και μπορούν να περιορίζουν την απόλυτη ελευθερία κινήσεων ενός άλλου κέντρου.
Το Ορμούζ, επομένως, γίνεται κάτι περισσότερο από ένα στρατηγικό στενό. Γίνεται ένα γεωπολιτικό τεστ.
Το ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος διαθέτει τα περισσότερα πλοία, τα περισσότερα αεροσκάφη ή τα μεγαλύτερα οικονομικά μέσα. Το ερώτημα είναι ποιος μπορεί να μετατρέψει τη δική του ισχύ σε πραγματικές επιλογές, χωρίς να εγκλωβιστεί στις επιλογές των άλλων.
Η επόμενη φάση της κρίσης θα δείξει εάν το Ορμούζ θα παραμείνει ένα περιορισμένο πεδίο αντιπαράθεσης ή εάν θα αποτελέσει τον πυρήνα μιας ευρύτερης αναδιάταξης από τον Περσικό Κόλπο μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό.
Σε κάθε περίπτωση, η γεωπολιτική πραγματικότητα που αναδύεται είναι σαφής: η εποχή κατά την οποία μία δύναμη μπορούσε να θεωρεί έναν ολόκληρο περιφερειακό χώρο ως αποκλειστικό πεδίο δράσης της γίνεται ολοένα δυσκολότερη.
Το Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα στενό.
Είναι το σημείο όπου η στρατιωτική ισχύς συναντά τη γεωγραφία, η γεωγραφία συναντά την οικονομία και η οικονομία συναντά την πολιτική αυτονομία. Το Ορμούζ δεν είναι απλώς ένα στενό. Είναι το σημείο όπου η στρατιωτική ισχύς συναντά τη γεωγραφία, η γεωγραφία την οικονομία και η οικονομία την πολιτική αυτονομία. Και όσο περισσότερα κέντρα ισχύος αποκτούν τη δυνατότητα να μετατρέπουν τη γεωγραφία τους σε επιλογές, τόσο δυσκολότερο γίνεται για οποιαδήποτε δύναμη να θεωρεί έναν ολόκληρο περιφερειακό χώρο αποκλειστικό πεδίο δράσης της. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η γεωπολιτική σημασία του Ορμούζ και εκεί αποκαλύπτεται η πραγματική δυναμική του πολυπολικού κόσμου.
Φίλιππος Μπουράτογλου - Ιστορικός ερευνητής - Εκπαιδευτής πολεμικών τεχνών