Τρεις αντλιοστασιακές εγκαταστάσεις, η ιρακινή διαδρομή των drones και η νέα αβεβαιότητα από τον Ορμούζ έως το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ
Η εικόνα γύρω από τη σαουδαραβική ενεργειακή υποδομή μεταβάλλεται ξανά. Νέα στοιχεία δείχνουν ότι η επίθεση στον East–West Pipeline προκάλεσε ζημιές σε τρεις αντλιοστασιακές εγκαταστάσεις, διευρύνοντας την εκτίμηση για την έκταση της διακοπής και μεταθέτοντας την αποκατάσταση σε ορίζοντα εβδομάδων. Την ίδια στιγμή, όμως, η απόδοση της επίθεσης παραμένει ανοιχτό ζήτημα. Σαουδάραβες αξιωματούχοι υποστηρίζουν πλέον ότι τα drones προήλθαν από το Ιράκ, γεγονός που αμφισβητεί την προηγούμενη εκτίμηση περί άμεσης επίθεσης από την Υεμένη.
Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη. Η ζημιά και η διακοπή της ενεργειακής ροής αποτελούν πλέον το σταθερό μέρος της εικόνας. Η ταυτότητα του δράστη, αντίθετα, δεν έχει επιβεβαιωθεί. Σε έναν πόλεμο όπου η ενεργειακή υποδομή, οι θαλάσσιες οδοί και οι περιφερειακές δυνάμεις αλληλοσυνδέονται, η απόδοση ευθύνης δεν αποτελεί απλή λεπτομέρεια. Καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται ολόκληρος ο γεωπολιτικός συσχετισμός.
Παράλληλα, η κατάσταση στον Ορμούζ και στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ εξελίσσεται χωρίς να έχει δημιουργηθεί πλήρης έλεγχος των δύο θαλάσσιων περασμάτων από οποιαδήποτε πλευρά. Αυτό που ενισχύεται είναι η δυνατότητα επιβολής κόστους και η αβεβαιότητα γύρω από τις ενεργειακές διαδρομές. Η διαφορά ανάμεσα στην ικανότητα άρνησης της χρήσης μιας θαλάσσιας οδού και στον πραγματικό έλεγχό της είναι επομένως καθοριστική.
Το νέο ερώτημα δεν είναι απλώς ποιος χτύπησε τον αγωγό. Είναι τι αποκαλύπτει η νέα εικόνα για τη μεταβαλλόμενη ισορροπία ισχύος στον Κόλπο: ποιος μπορεί να διαταράξει τις ενεργειακές ροές, ποιος μπορεί να επιβάλει κόστος και, κυρίως, ποιος μπορεί να μετατρέψει αυτή την ικανότητα σε πολιτικό και στρατηγικό αποτέλεσμα.
Τρεις αντλιοστασιακές εγκαταστάσεις και η πραγματική έκταση της ζημιάς
Τα νεότερα στοιχεία μεταβάλλουν ουσιαστικά την εικόνα γύρω από τον East–West Pipeline. Δορυφορικές εικόνες και πληροφορίες από τον ενεργειακό κλάδο δείχνουν ζημιές σε τρεις αντλιοστασιακές εγκαταστάσεις και όχι σε δύο, όπως είχε αρχικά εκτιμηθεί. Πρόκειται για κρίσιμη διόρθωση, καθώς ο αγωγός αποτελούσε μία από τις βασικές εναλλακτικές οδούς μεταφοράς σαουδαραβικού πετρελαίου προς τη δυτική ακτή και είχε πρόσφατα μεταφέρει περίπου 4–5 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως.
Οι εκτιμήσεις για την αποκατάσταση κινούνται περίπου στις πέντε έως έξι εβδομάδες, χωρίς αυτό να αποκλείει νωρίτερη μερική λειτουργία. Η διάκριση είναι ουσιώδης: η δυνατότητα περιορισμένης άντλησης κατά τη διάρκεια των επισκευών δεν σημαίνει επαναφορά της γραμμής στην προηγούμενη επιχειρησιακή της κατάσταση. Μέχρι στιγμής δεν υπάρχει επιβεβαιωμένη δημόσια ένδειξη ότι η πλήρης ροή έχει αποκατασταθεί.
Αυτό μετατρέπει το ζήτημα από μια προσωρινή βλάβη σε πρόβλημα στρατηγικής ανθεκτικότητας. Ο East–West Pipeline δεν αποτελεί απλώς τεχνική υποδομή. Είναι η χερσαία σύνδεση ανάμεσα στην παραγωγική βάση της Σαουδικής Αραβίας και στη δυτική της ενεργειακή έξοδο. Όταν πλήττονται πολλαπλά αντλιοστάσια, το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε ένα σημείο της γραμμής αλλά αφορά την ικανότητα ολόκληρου του συστήματος να διατηρήσει σταθερή παροχή.
Ωστόσο, υπάρχει και μια δεύτερη διάσταση. Ακόμη και πλήρης επισκευή του αγωγού δεν λύνει από μόνη της το πρόβλημα της εξαγωγής. Το πετρέλαιο πρέπει να φτάσει στις εγκαταστάσεις της Ερυθράς, να φορτωθεί και στη συνέχεια να μεταφερθεί μέσω μιας θαλάσσιας ζώνης όπου η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας παραμένει αντικείμενο γεωπολιτικής αντιπαράθεσης.
Έτσι, η πραγματική ευπάθεια της σαουδαραβικής ενεργειακής αρχιτεκτονικής βρίσκεται στην αλληλουχία των κρίσιμων κρίκων της: παραγωγή, αγωγός, αποθήκευση, φόρτωση και θαλάσσια έξοδος. Η διακοπή ενός μόνο κρίκου μπορεί να μειώσει την αξία των υπολοίπων. Και αυτό είναι το ουσιαστικό γεωπολιτικό μάθημα: η ενεργειακή ισχύς δεν κρίνεται μόνο από το πόσο πετρέλαιο διαθέτει ένα κράτος, αλλά από το αν μπορεί να το μετατρέψει σε ασφαλή και συνεχή ροή προς τον εξωτερικό κόσμο.
Ιράκ ή Υεμένη; Η μάχη γύρω από την απόδοση της επίθεσης
Η διεύρυνση των ζημιών στον East–West Pipeline συνοδεύεται από μια εξίσου σημαντική αλλαγή στην εικόνα της ευθύνης. Σαουδάραβες αξιωματούχοι αποδίδουν πλέον την επίθεση σε drones που προήλθαν από το Ιράκ. Η πληροφορία αυτή έρχεται σε ευθεία αντίθεση με την προηγούμενη εκτίμηση ότι η Ανσάρ Αλλάχ αποτελούσε τον πιθανότερο άμεσα υπεύθυνο παράγοντα.
Η νέα απόδοση, ωστόσο, δεν πρέπει να μετατραπεί αυτομάτως σε νέο συμπέρασμα. Η προέλευση των drones δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκη με την ταυτότητα εκείνου που σχεδίασε, χρηματοδότησε ή εκτέλεσε την επιχείρηση. Το διαθέσιμο υλικό δεν προσδιορίζει τον εκτοξευτή και δεν αποκλείει διαφορετικές μορφές έμμεσης εμπλοκής. Επομένως, η μόνη ασφαλής θέση είναι ότι η απόδοση παραμένει αμφισβητούμενη.
Αυτό έχει ευρύτερη γεωπολιτική σημασία. Εάν η ιρακινή διαδρομή επιβεβαιωθεί, η κρίση αποκτά ένα ακόμη γεωγραφικό επίπεδο και μεταφέρεται βαθύτερα μέσα στο ευρασιατικό σύστημα ασφαλείας. Η επίθεση δεν θα αφορά πλέον αποκλειστικά τον άξονα Σαουδική Αραβία–Υεμένη, αλλά ένα ευρύτερο τόξο από το Ιράκ έως τον Περσικό Κόλπο και την Ερυθρά Θάλασσα. Η ενεργειακή υποδομή του Ριάντ θα βρίσκεται έτσι εκτεθειμένη όχι μόνο σε άμεσες απειλές στα σύνορά του, αλλά και σε δίκτυα και διαδρομές που υπερβαίνουν τα παραδοσιακά γεωγραφικά μέτωπα.
Από την άλλη πλευρά, η αβεβαιότητα γύρω από την ευθύνη αποτελεί από μόνη της γεωπολιτικό παράγοντα. Όταν η ζημιά είναι επιβεβαιωμένη αλλά η προέλευσή της όχι, η δυνατότητα ασφαλούς στρατηγικής αντίδρασης περιορίζεται. Μια λανθασμένη απόδοση μπορεί να οδηγήσει σε αντίδραση απέναντι σε διαφορετικό φορέα από εκείνον που πραγματικά σχεδίασε την επίθεση.
Η ουσία, επομένως, δεν βρίσκεται στο να αντικαταστήσουμε μια βεβαιότητα με μια άλλη. Η προηγούμενη προτίμηση για την Υεμένη πρέπει να αποσυρθεί, αλλά η ιρακινή προέλευση πρέπει να παραμείνει στο επίπεδο της επίσημης σαουδαραβικής απόδοσης μέχρι να υπάρξουν πρόσθετα στοιχεία. Η ζημιά είναι γεγονός. Η προέλευση αποτελεί ισχυρή αλλά όχι οριστική ένδειξη. Η ταυτότητα και η εντολή του δράστη παραμένουν ανοιχτά ζητήματα.
Και ακριβώς αυτή η αβεβαιότητα είναι πλέον μέρος του ίδιου του γεωπολιτικού πεδίου.
Μπαμπ ελ-Μαντέμπ: θαλάσσια άρνηση, όχι έλεγχος
Η μεταβολή της κατάστασης στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ αποτελεί το δεύτερο σκέλος της ενεργειακής πίεσης που αντιμετωπίζει το Ριάντ. Η παρουσία της Ανσάρ Αλλάχ στην παράκτια ζώνη της Υεμένης και η κίνηση προς το Περίμ αυξάνουν τη δυνατότητα επιτήρησης, παρενόχλησης και στοχοποίησης της ναυσιπλοΐας. Αυτό όμως δεν ισοδυναμεί με πλήρη έλεγχο του στενού ούτε με αποδεδειγμένο αποκλεισμό της Ερυθράς Θάλασσας.
Η διάκριση ανάμεσα στη θαλάσσια άρνηση και στον θαλάσσιο έλεγχο είναι κρίσιμη. Μια δύναμη μπορεί να καταστήσει τη διέλευση αρκετά επικίνδυνη ώστε να αυξήσει το κόστος ασφάλισης, να απαιτήσει συνοδεία ή να αναγκάσει ορισμένους μεταφορείς να αλλάξουν διαδρομή, χωρίς να μπορεί να εξασφαλίσει η ίδια την ομαλή λειτουργία ολόκληρου του θαλάσσιου περάσματος. Για πραγματικό έλεγχο απαιτούνται πολύ ευρύτερες και διαρκείς δυνατότητες επιτήρησης, επέμβασης και προστασίας.
Τα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν επομένως αύξηση της δυνητικής ισχύος εξαναγκασμού της Ανσάρ Αλλάχ, όχι ολοκληρωμένη μεταβολή κυριαρχίας στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Η ίδια η ναυτιλιακή κίνηση αποτελεί κρίσιμο δείκτη. Μέχρι στιγμής, οι διαθέσιμες αναφορές δεν τεκμηριώνουν γενικευμένο κλείσιμο της Ερυθράς Θάλασσας.
Η σημασία του Περίμ βρίσκεται στη γεωγραφία του. Η θέση του κοντά στο στενότερο σημείο του περάσματος αυξάνει την επιχειρησιακή αξία της παρουσίας εκεί, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με παράκτιες δυνατότητες επιτήρησης και πυραυλικής δράσης. Όμως η κατοχή ενός κρίσιμου σημείου δεν μετατρέπει αυτομάτως μια τοπική στρατιωτική παρουσία σε συνολικό έλεγχο της θαλάσσιας οδού.
Έτσι διαμορφώνεται μια πιο σύνθετη πραγματικότητα. Η Ανσάρ Αλλάχ δεν χρειάζεται να «κλείσει» το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ για να αποκτήσει γεωπολιτική αξία. Αρκεί η δυνατότητα να αυξάνει το ρίσκο και το κόστος της διέλευσης. Όσο περισσότερο η παγκόσμια ναυτιλία υποχρεώνεται να υπολογίζει αυτή τη δυνατότητα, τόσο περισσότερο η γεωγραφική θέση της Υεμένης μετατρέπεται σε πολιτικό και στρατηγικό κεφάλαιο.
Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν η Ανσάρ Αλλάχ ελέγχει το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ. Δεν έχει τεκμηριωθεί κάτι τέτοιο. Το κρίσιμο είναι πόσο μπορεί να επηρεάσει τη χρήση του. Και σε αυτό το επίπεδο, η μεταβολή είναι ήδη γεωπολιτικά σημαντική.
Ο Ορμούζ από το πεδίο αντιπαράθεσης στο πεδίο διαπραγμάτευσης
Στον Ορμούζ, η εξέλιξη έχει αρχίσει να μετακινείται από τη λογική της καθαρής στρατιωτικής αντιπαράθεσης προς τη λογική της διαπραγμάτευσης. Η συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών Ιράν και Κίνας στο Πεκίνο στις 16 Σεπτεμβρίου και οι ιρανικές θέσεις υπέρ της επαναλειτουργίας του Στενού δείχνουν ότι η Τεχεράνη δεν αντιμετωπίζει τη ναυσιπλοΐα αποκλειστικά ως στρατιωτικό ζήτημα. Παράλληλα, η αναφορά σε συμφωνία με το Ομάν για τις διαδικασίες επαναλειτουργίας δείχνει ότι το ζήτημα περνά σε επίπεδο πολιτικής διευθέτησης.
Ωστόσο, εδώ απαιτείται μια κρίσιμη διάκριση. Συμφωνία για τις διαδικασίες δεν σημαίνει αποκατεστημένη διέλευση. Δεν έχει τεκμηριωθεί ότι υπάρχει ήδη λειτουργικό καθεστώς ασφαλούς ναυσιπλοΐας ούτε ότι έχουν συμφωνηθεί υποχρεωτικά τέλη διέλευσης, συγκεκριμένο μηχανισμό πληρωμών ή εγγύηση που να επεκτείνεται πέρα από τον ίδιο τον Κόλπο.
Η σημασία της ιρανικής θέσης βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το ενδιάμεσο επίπεδο. Η Τεχεράνη δεν χρειάζεται να επιδιώξει μόνιμο αποκλεισμό για να μετατρέψει τη γεωγραφική της θέση σε πολιτικό πλεονέκτημα. Η δυνατότητα να επηρεάζει τους όρους με τους οποίους θα αποκατασταθεί η ναυσιπλοΐα αρκεί για να μετατρέψει τον Ορμούζ από μια απλή διεθνή ενεργειακή δίοδο σε αντικείμενο περιφερειακής διαπραγμάτευσης.
Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία και η κινεζική παρουσία σε διπλωματικό επίπεδο. Το Πεκίνο πιέζει για επαναλειτουργία του Στενού και επανέναρξη των διαπραγματεύσεων, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει υιοθετήσει στρατιωτική ευθυγράμμιση με την Τεχεράνη ή ότι επιδιώκει την απομάκρυνση των αμερικανικών δυνάμεων από τον Κόλπο. Η κινεζική στάση είναι περισσότερο ενδεικτική μιας πολυπολικής πραγματικότητας: η διαχείριση ενός κρίσιμου θαλάσσιου περάσματος δεν μπορεί πλέον να θεωρείται αποκλειστικό ζήτημα μιας εξωπεριφερειακής δύναμης.
Παράλληλα, οι αντιδράσεις των κρατών του Κόλπου δείχνουν ότι η νέα ισορροπία δεν έχει ακόμη παγιωθεί. Οι σαουδαραβικές επιφυλάξεις και η άρνηση του Μπαχρέιν να συμμετάσχει στη σχεδιαζόμενη διαδικασία αποδεικνύουν ότι η περιφερειακή αποδοχή οποιουδήποτε νέου καθεστώτος παραμένει ανοιχτό ζήτημα.
Ο Ορμούζ βρίσκεται έτσι σε ένα μεταβατικό σημείο. Δεν έχει μετατραπεί σε ιρανική «κλειστή ζώνη», αλλά ούτε μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως ουδέτερος διάδρομος έξω από τους περιφερειακούς συσχετισμούς. Η πραγματική μεταβολή βρίσκεται στη μετατροπή της γεωγραφικής ισχύος σε διαπραγματευτική ισχύ.
Πεκίνο και Τεχεράνη: διαπραγμάτευση χωρίς στρατιωτική ευθυγράμμιση
Η συνάντηση των υπουργών Εξωτερικών Ιράν και Κίνας στο Πεκίνο στις 16 Σεπτεμβρίου αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή πραγματοποιείται τη στιγμή που η ασφάλεια του Ορμούζ έχει μετατραπεί σε ζήτημα άμεσου διεθνούς ενδιαφέροντος. Η κινεζική θέση υπέρ της επαναλειτουργίας του Στενού και της επανέναρξης των διαπραγματεύσεων δείχνει ότι το Πεκίνο αντιμετωπίζει την ελεύθερη ροή της ναυσιπλοΐας ως βασική προτεραιότητα.
Αυτό όμως δεν πρέπει να ερμηνευθεί ως στρατιωτική ευθυγράμμιση με την Τεχεράνη. Η Κίνα δεν έχει ανακοινώσει στρατιωτική δέσμευση για την προστασία του Ορμούζ ούτε έχει υιοθετήσει ως επίσημο στόχο την απομάκρυνση των αμερικανικών δυνάμεων από τον Κόλπο. Η κινεζική εμπλοκή βρίσκεται κυρίως στο διπλωματικό επίπεδο και εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια να διατηρηθούν ανοικτές οι ενεργειακές και εμπορικές διαδρομές.
Για την Τεχεράνη, ωστόσο, η παρουσία του Πεκίνου έχει διαφορετική αξία. Η ανάδειξη της Κίνας ως συνομιλητή περιορίζει την αντίληψη ότι το ζήτημα του Ορμούζ μπορεί να ρυθμιστεί αποκλειστικά μέσα από αμερικανικούς και περιφερειακούς μηχανισμούς ασφαλείας. Το κέντρο βάρους μετακινείται, έστω και προσωρινά, από τη μονομερή διαχείριση προς μια διαδικασία στην οποία συμμετέχουν περισσότερα κέντρα ισχύος.
Αυτή είναι η ουσιαστική πολυπολική διάσταση της εξέλιξης. Δεν απαιτείται μια επίσημη συμμαχία Ιράν–Κίνας για να μεταβληθεί η περιφερειακή ισορροπία. Αρκεί η δυνατότητα μιας περιφερειακής δύναμης να διαπραγματεύεται ταυτόχρονα με γειτονικά κράτη, με το Ομάν και με μια μεγάλη ασιατική δύναμη, ενώ η Ουάσιγκτον δεν αποτελεί πλέον τον μοναδικό δίαυλο μέσω του οποίου μπορεί να αναζητηθεί λύση.
Η εξέλιξη αυτή εντάσσεται σε μια ευρύτερη μετατόπιση της Ευρασίας: οι κρίσιμες ενεργειακές και εμπορικές διαδρομές αρχίζουν να συνδέονται όλο και περισσότερο με πολλαπλά κέντρα ισχύος. Ο Ορμούζ δεν αποτελεί εξαίρεση. Γίνεται ένα ακόμη πεδίο όπου η παλιά λογική της μονοκεντρικής διαχείρισης συναντά μια πραγματικότητα στην οποία οι περιφερειακές και ευρασιατικές δυνάμεις αποκτούν μεγαλύτερο περιθώριο διαπραγμάτευσης.
BRICS: πολιτική σύγκλιση χωρίς ενιαίο μηχανισμό
Η παράλληλη εξέλιξη στο επίπεδο των BRICS ενισχύει μια διαφορετική διάσταση της κρίσης: τη σταδιακή αμφισβήτηση της δυνατότητας των δυτικών κυρώσεων να λειτουργούν ως απόλυτος μηχανισμός οικονομικού αποκλεισμού. Η Διακήρυξη του Νέου Δελχί καταδικάζει τις μονομερείς και δευτερογενείς κυρώσεις που επιβάλλονται χωρίς σχετική απόφαση του Συμβουλίου Ασφαλείας, ενώ παράλληλα αναφέρεται στην ανάπτυξη μηχανισμών διακανονισμού σε εθνικά νομίσματα και στη μεγαλύτερη διαλειτουργικότητα των υφιστάμενων συστημάτων πληρωμών.
Αυτό, όμως, δεν συνιστά ενιαίο οικονομικό ή στρατηγικό μέτωπο. Τα BRICS παραμένουν σχηματισμός διαφορετικών κρατών με διαφορετικές προτεραιότητες και συμφέροντα. Η ύπαρξη πολιτικής σύγκλισης απέναντι στις μονομερείς κυρώσεις δεν σημαίνει ότι έχει δημιουργηθεί κοινό νόμισμα, ενιαίος μηχανισμός παράκαμψης κυρώσεων ή συντονισμένο σύστημα οικονομικών αντιποίνων.
Η σημασία βρίσκεται αλλού. Η οικονομική πίεση που επιβάλλεται μέσω του δυτικού χρηματοπιστωτικού συστήματος συναντά πλέον περισσότερες εναλλακτικές από ό,τι στο παρελθόν. Οι σχέσεις Ιράν–Ρωσίας, οι διμερείς διακανονισμοί, η χρήση εθνικών νομισμάτων και οι ενεργειακές ανταλλαγές εντάσσονται σε μια ευρύτερη διαδικασία διαφοροποίησης των οικονομικών δικτύων.
Δεν πρόκειται για κατάργηση της δυτικής χρηματοπιστωτικής ισχύος. Πρόκειται για σταδιακή μετατροπή της απόλυτης εξάρτησης σε μεγαλύτερη δυνατότητα ελιγμών. Όσο περισσότερα κράτη μπορούν να πραγματοποιούν μέρος του εμπορίου τους έξω από τους παραδοσιακούς διαύλους, τόσο περισσότερο οι κυρώσεις μετατρέπονται από άμεσο μηχανισμό αποκλεισμού σε εργαλείο μακροχρόνιας οικονομικής πίεσης.
Έτσι, η γεωπολιτική σημασία της κρίσης δεν περιορίζεται στις πετρελαϊκές ροές. Αφορά και το οικονομικό περιβάλλον μέσα στο οποίο αυτές οι ροές πραγματοποιούνται. Ο Ορμούζ και το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ αφορούν τη γεωγραφία της ενέργειας· οι BRICS και τα εναλλακτικά συστήματα διακανονισμού αφορούν τη γεωγραφία της οικονομικής ισχύος. Η σύγκλιση των δύο πεδίων αποτελεί ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της μεταβατικής πολυπολικής εποχής.
Το πυρηνικό ζήτημα και η γεωπολιτική της αβεβαιότητας
Η κρίση γύρω από το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα προσθέτει ένα διαφορετικό επίπεδο αβεβαιότητας στη γεωπολιτική εξίσωση. Το ουσιαστικό πρόβλημα δεν είναι ότι τα διαθέσιμα στοιχεία αποδεικνύουν την ύπαρξη πυρηνικού όπλου. Δεν το αποδεικνύουν. Το πρόβλημα είναι ότι η διεθνής δυνατότητα επαλήθευσης της κατάστασης έχει περιοριστεί σημαντικά, ιδιαίτερα σε εγκαταστάσεις που έχουν επηρεαστεί από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Η διάκριση είναι κρίσιμη. Η απώλεια πρόσβασης σε συγκεκριμένες εγκαταστάσεις και η απώλεια πλήρους εικόνας για το απόθεμα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου δημιουργούν κενό πληροφόρησης. Το κενό αυτό δεν μπορεί να συμπληρωθεί με υποθέσεις. Τα στοιχεία για περίπου 440,9 κιλά ουρανίου εμπλουτισμένου έως 60% βασίζονται σε αποτύπωση της 13ης Ιουνίου 2025 και, επομένως, δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως τρέχον απόθεμα για τον Σεπτέμβριο του 2026.
Η στρατηγική σημασία βρίσκεται ακριβώς στην αβεβαιότητα. Όταν δεν υπάρχει πλήρης δυνατότητα επαλήθευσης της ποσότητας, της θέσης και της κατάστασης του πυρηνικού υλικού, οι περιφερειακοί αντίπαλοι αναγκάζονται να σχεδιάζουν χωρίς πλήρη εικόνα. Η αβεβαιότητα έτσι αποκτά αποτρεπτική αξία, ακόμη και χωρίς να υπάρχει απόδειξη ότι έχει μετατραπεί σε επιχειρησιακή πυρηνική ικανότητα.
Αυτό ενισχύει τη σημασία όλων των υπόλοιπων εργαλείων της ιρανικής ισχύος. Η γεωγραφική θέση στον Ορμούζ, τα περιφερειακά δίκτυα, η δυνατότητα επιβολής κόστους και η διπλωματική κινητικότητα αποκτούν μεγαλύτερη βαρύτητα όταν συνδυάζονται με ένα πυρηνικό πρόγραμμα για το οποίο η διεθνής εικόνα παραμένει ελλιπής.
Ωστόσο, η σωστή γεωπολιτική ανάγνωση απαιτεί αυτοσυγκράτηση. Απώλεια επιτήρησης δεν σημαίνει αυτόματα πυρηνικό όπλο, όπως επίσης η περιορισμένη πρόσβαση δεν σημαίνει ότι το πρόγραμμα έχει σταματήσει. Σημαίνει ότι ένα κρίσιμο τμήμα της περιφερειακής ισορροπίας κινείται μέσα σε μεγαλύτερη ζώνη αβεβαιότητας.
Και σε μια περιοχή όπου η αποτροπή, η γεωγραφία και η ενεργειακή ισχύς συνδέονται στενά, η αβεβαιότητα αυτή αποτελεί από μόνη της παράγοντα ισχύος.
Το αυξανόμενο κόστος της αμερικανικής παρουσίας
Η αμερικανική στρατιωτική παρουσία στον Κόλπο και την ευρύτερη περιοχή παραμένει σημαντική, όμως το κόστος διατήρησής της αυξάνεται. Οι ζημιές σε εγκαταστάσεις στο Μπαχρέιν και στην Ιορδανία, η ανάγκη ενισχυμένης αεράμυνας και η διασπορά αεροσκαφών και υποδομών δείχνουν ένα περιβάλλον όπου η προστασία των δυνάμεων απαιτεί ολοένα περισσότερους πόρους.
Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν στηρίζουν την εικόνα πλήρους επιχειρησιακής παράλυσης. Αεροσκάφη που υπέστησαν ζημιές επέστρεψαν σε υπηρεσία, ενώ οι βάσεις εξακολουθούν να λειτουργούν. Η πραγματική μεταβολή βρίσκεται αλλού: στην αύξηση του κόστους, στη δυσκολότερη διαχείριση των υποδομών και στην ανάγκη διαρκούς προσαρμογής απέναντι σε έναν αντίπαλο που μπορεί να επιβάλλει πίεση με πολύ μικρότερες δυνάμεις.
Τα ευρήματα για τις επιχειρήσεις της περιόδου Φεβρουαρίου–Ιουνίου δείχνουν επίσης εκτεταμένες ζημιές σε περιφερειακές εγκαταστάσεις, διασπορά μέσων και αυξημένες απαιτήσεις ανεφοδιασμού. Τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούν μέτρηση της σημερινής επιχειρησιακής ετοιμότητας και δεν πρέπει να μετατρέπονται σε αυθαίρετη εκτίμηση περί «κατάρρευσης». Δείχνουν όμως τη συσσώρευση ενός κόστους που περιορίζει την ελευθερία κινήσεων.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σε έναν πόλεμο φθοράς. Η ασυμμετρία δεν κρίνεται μόνο από το ποιος διαθέτει περισσότερα αεροσκάφη, πλοία ή βάσεις, αλλά και από το πόσο κοστίζει στον καθένα η διατήρηση της επιχειρησιακής του παρουσίας. Όταν μια μεγάλη εξωπεριφερειακή δύναμη υποχρεώνεται να καταναλώνει σημαντικούς πόρους για την προστασία εγκαταστάσεων, αεροσκαφών και γραμμών ανεφοδιασμού, ενώ ο περιφερειακός αντίπαλος επιχειρεί με χαμηλότερο κόστος, η αριθμητική υπεροχή δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε πολιτικό αποτέλεσμα.
Η εξέλιξη αυτή δεν σημαίνει ότι η αμερικανική ισχύς έχει εξαντληθεί. Σημαίνει ότι η διατήρησή της στην περιοχή απαιτεί υψηλότερο τίμημα και μεγαλύτερη επιχειρησιακή προσοχή. Και αυτό είναι γεωπολιτικά σημαντικό, διότι κάθε αύξηση του κόστους μειώνει, έστω σταδιακά, το περιθώριο με το οποίο μια εξωπεριφερειακή δύναμη μπορεί να επιβάλλει μονομερώς τους όρους της.
Η νέα ισορροπία επομένως δεν προκύπτει από την εξαφάνιση της αμερικανικής παρουσίας. Προκύπτει από το γεγονός ότι η παρουσία αυτή αντιμετωπίζει πλέον περισσότερους περιορισμούς, περισσότερους περιφερειακούς παίκτες και μεγαλύτερη ανάγκη διαπραγμάτευσης.
Η νέα ισορροπία δεν έχει ακόμη κριθεί
Τα νέα δεδομένα δεν επιτρέπουν εύκολα συμπεράσματα περί ολοκληρωτικής ανατροπής των συσχετισμών. Η Σαουδική Αραβία εξακολουθεί να διαθέτει τεράστια παραγωγική και οικονομική ισχύ, οι αμερικανικές δυνάμεις παραμένουν επιχειρησιακά παρούσες και ούτε ο Ορμούζ ούτε το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ έχουν μετατραπεί σε πλήρως ελεγχόμενες ζώνες από την Τεχεράνη ή την Ανσάρ Αλλάχ.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η προηγούμενη ισορροπία παραμένει άθικτη.
Τρεις αντλιοστασιακές εγκαταστάσεις έχουν πληγεί, η πλήρης επαναφορά του East–West Pipeline παραμένει μη επιβεβαιωμένη και η ευθύνη της επίθεσης εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο αντιπαράθεσης. Στο Μπαμπ ελ-Μαντέμπ, η Ανσάρ Αλλάχ έχει ενισχύσει τη δυνατότητα θαλάσσιας άρνησης χωρίς να έχει αποδειχθεί πλήρης έλεγχος της διόδου. Στον Ορμούζ, το Ιράν μετατρέπει τη γεωγραφική του θέση σε διαπραγματευτικό πλεονέκτημα, ενώ η κινεζική διπλωματική παρουσία δείχνει ότι η διαχείριση της κρίσης δεν περιορίζεται πλέον σε ένα αμερικανικό-περιφερειακό πλαίσιο.
Το ουσιαστικό αποτέλεσμα βρίσκεται ακριβώς ανάμεσα στην ισχύ και στην αβεβαιότητα. Οι περιφερειακές δυνάμεις δεν χρειάζεται να αποκτήσουν απόλυτο έλεγχο για να μεταβάλουν τους συσχετισμούς. Αρκεί να μπορούν να αυξάνουν το κόστος, να διαταράσσουν τις διαδρομές και να αναγκάζουν ισχυρότερους αντιπάλους να υπολογίζουν τις κινήσεις τους.
Αυτό είναι και το βαθύτερο γεωπολιτικό μήνυμα της κρίσης. Η μονοπολική τάξη δεν εξαφανίζεται σε μία ημέρα, ούτε αντικαθίσταται αυτόματα από ένα ενιαίο ευρασιατικό μπλοκ. Υποχωρεί όμως η δυνατότητα να αντιμετωπίζεται η Μέση Ανατολή ως χώρος όπου οι εξωτερικές δυνάμεις μπορούν να καθορίζουν μόνες τους τους όρους ασφαλείας.
Η γεωγραφία επιστρέφει. Τα στενά, οι ακτές, οι αγωγοί, τα νησιά και οι ενεργειακές διαδρομές επανακτούν την αξία τους ως εργαλεία ισχύος. Και μαζί τους αυξάνεται η σημασία των περιφερειακών παικτών που βρίσκονται πραγματικά πάνω στον χώρο.
Η κρίση, επομένως, δεν έχει ακόμη κριθεί. Αυτό που έχει ήδη αλλάξει είναι το κόστος της αβεβαιότητας. Και σε μια περιοχή όπου η ενέργεια αποτελεί θεμέλιο της παγκόσμιας οικονομίας, εκείνος που μπορεί να παράγει αβεβαιότητα χωρίς να χρειάζεται να επιτύχει απόλυτο έλεγχο διαθέτει ήδη ένα σημαντικό γεωπολιτικό πλεονέκτημα.
Φίλιππος Μπουράτογλου - Ιστορικός ερευνητής - Εκπαιδευτής πολεμικών τεχνών