Μετα-Αγγλοσαξωνική Γεωπολιτική.
Είναι επιβεβλημένο πλέον στην εποχή μας να αρχίσουμε να συζητούμε για ένα κεντρικό γεωπολιτικό πρόβλημα. Πρόβλημα το οποίο, κατά την άποψή μου,διαδραματίζει κύριο ρόλο στην οικοδόμηση ενός πολυπολικού κόσμου. Όσοι γνωρίζουν κάπως την επιστήμη της Γεωπολιτικής, γνωρίζουν ότι μία από τις βασικές έννοιες της είναι η έννοια του λεγόμενου Heartland. Όλες οι κλασσικές σχολές της Γεωπολιτικής – συμπεριλαμβανομένων των μοντέλων των Mackinder, Spykman, Haushofer, Brzezinski κ.λπ. – αναγνωρίζουν έναν βαθύ δυϊσμό μεταξύ της Heartland – της ηπείρου, του χερσαίου πολιτισμού – και του πολιτισμού της θάλασσας, που εδράζεται σήμερα στον αγγλοσαξωνικό κόσμο και εκφράζεται κυρίως μέσω της θαλάσσιας πολιτικής των ΗΠΑ. Ο Πολιτισμός της Θάλασσας ή της Θαλάσσιας Ισχύος προσπαθεί να περιβάλλει την Καρδιά -δηλαδή την Ήπειρο, την Ευρασία – από την κατεύθυνση της θάλασσας και να ελέγχει τα παράκτια εδάφη της. Η θαλάσσια δύναμη προσπαθεί να αποτρέψει έτσι την ανάπτυξη της Heartland,ώστε να επιτύχει την κυριαρχία της σε παγκόσμια κλίμακα. Όπως το διετύπωσε εναργώς ο Mackinder, “αυτός που ελέγχει την ανατολική Ευρώπη, ελέγχει τον Heartland, και αυτός που ελέγχει την Heartland, ελέγχει τον κόσμο”. Αυτή η ιδέα αναπτύχθηκε περαιτέρω αργότερα από τον Spykman: “Αυτός που ελέγχει την Rimland (την παράκτια ζώνη από την Ευρώπη στην Κίνα και τη νοτιοανατολική Ασία), ελέγχει την Heartland, και αυτός που ελέγχει την Heartland, ελέγχει τον κόσμο”.
‘’Ο αγώνας για την κυριαρχία επί της Καρδιάς-Γης -είτε από τη Θαλάσσια Δύναμη εξωτερικά, είτε από το ίδιο το εσωτερικό της Καρδιάς -Γης – είναι το κύριο σχήμα της γεωπολιτικής ιστορίας, η ίδια η ουσία της Γεωπολιτικής. Η Γεωπολιτική είναι η μάχη για την Καρδιά -Γη. Όλες οι σχολές Γεωπολιτικής βασίζονται και χαράσσουν πορεία πάνω σε αυτό το βασικό μοντέλο. ‘’
Ο διπολικός κόσμος του Ψυχρού Πολέμου.
Στον διπολικό κόσμο του Ψυχρού Πολέμου, η Heartland εκπροσωπήθηκε κυρίως από το ανατολικό στρατόπεδο και την ΕΣΣΔ, ενώ η Rimland από το δυτικό στρατόπεδο (Δυτική Ευρώπη, χώρες της Μέσης Ανατολής πιστές στη Δύση κλπ.). Η Heartland, στο πρόσωπο της ΕΣΣΔ, έχασε αυτόν τον πόλεμο στις αρχές της δεκαετίας του 1990, κάτι που σηματοδότησε την αρχή της μονοπολικής στιγμής στην Ιστορία. Η ήττα της Heartland στον Μεγάλο Πόλεμο των Ηπείρων ξεκίνησε την μονοπολική διάσταση, μια μονοπολική αρχιτεκτονική στην οποία ο πολιτισμός της Θάλασσας και της Θάλασσιας Δύναμης πέτυχε την πλήρη κυριαρχία. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα διεκήρυξε έτσι το Τέλος της Ιστορίας. Η δύναμη της Θάλασσας κυβέρνησε εξωτερικά το Heartland,αλλά και μέσω μιας ‘’Πέμπτης Φάλλαγγας’’ συνεργατών κατάφερε να ηγηθεί του ρωσικού κράτους, καθ’όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1990. Κατά συνέπεια η Heartland αποκλείστηκε για μακρό χρόνο.Όμως,η τελευταία λέξη δεν είχε ειπωθεί ακόμη. Από τότε που ο Vladimir Putin ανήλθε στην εξουσία η Ρωσία άρχισε και πάλι να ακολουθεί μια πορεία κυριαρχίας,αν και το ΝΑΤΟ συνέχισε να παρεμποδίζει την Ρωσία με όποιον τρόπο μπορούσε. Σήμερα,είκοσι χρόνια μετά,η κατάσταση δείχνει μερικώς ανεστραμμένη.Πλέον έχουμε φτάσει στο σημείο να μιλάμε ξεκάθαρα για έναν υπό διαμόρφωση πολυπολικό κόσμο.Το πιο καταλυτικό στοιχείο που συνέβαλε προς αυτήν την κατεύθυνση υπήρξε το γεγονός πως η ίδια η Ρωσία, παρά τις τρομερές απώλειές της, κατόρθωσε να διατηρήσει την ταυτότητα και τη συνοχή της αρχικά,και στη συνέχεια να επιστρέψει στο ιστορικό προσκήνιο εκμηδενίζοντας ταυτόχρονα την κυριαρχία της ”Πέμπτης Φάλλαγγας” στο εσωτερικό. Εν έτει 2020 διακρίνουμε ξεκάθαρα πια ότι η μονοπολική κυριαρχία της Θαλάσσιας Δύναμης έχει κάπως περιοριστεί και ότι η Ρωσία έχει ανακτήσει κάποια κέρδη. Είναι φανερό ότι ο Φουκουγιάμα είχε βιαστεί πολύ να διακηρύξει το Τέλος της Ιστορίας και την παγκόσμια νίκη του Φιλελευθερισμού. Μπορούμε να πούμε πως ζήσαμε στον μονοπολικό κόσμο για κάποιο χρονικό διάστημα. Αλλά,αφενός μεν αυτός ο μονοπολικός κόσμος δεν μπορούσε να διατηρηθεί αμετάβλητος για πάντα,αφετέρου δε διατηρήθηκε πολύ λιγότερο ίσως απ’ ό,τι αναμενόταν και έτσι κατέληξε μόνο μια στιγμή , ένα επεισόδιο στο ιστορικό γίγνεσθαι.
Ο Πολυπολικός κόσμος, οι αντιφάσεις και ο ρόλος της Ελλάδος.
Όπως προκύπτει ο πολυπολικός κόσμος, έτσι προκύπτει και μια ισχυρή αντίφαση. Αν λάβουμε υπ’ όψιν μόνο μία δύναμη της Θάλασσας και μόνο μία δύναμη της Καρδιογαίας,τότε είναι αδύνατον να μιλήσουμε για έναν πολυπολικό κόσμο. Η Ρωσία δεν μπορεί να είναι η μόνη Heartland. Η Ρωσία δεν μπορεί επίσης μόνη της να επιτύχει σε έναν πολυπολικό κόσμο. Η πολυπολικότητα συνεπάγεται τουλάχιστον τέσσερις ή πέντε σημαντικούς πόλους και πολιτισμούς στον κόσμο σε μία αλληλεπίδραση μεταξύ τους. Η Ρωσία θα μπορούσε να είναι το κέντρο αυτού του πολυπολικού κόσμου ή μόνο ένας από τους πόλους του. Αλλά η Ρωσία δεν μπορεί να είναι η μόνη δύναμη του Heartland. Έτσι θα πρέπει να εισαγάγουμε την έννοια ενός διαμοιρασμένου ή κατατμημένου Heartland. Για τον σκοπό αυτό, πιστεύω ότι είναι σημαντικό να εξεταστεί προσεκτικά η γερμανική Γεωπολιτική των δεκαετιών 1920 -1930, η οποία κήρυξε τη Γερμανία ως την Ευρωπαϊκή Καρδιογαία. Το ενδιαφέρον για εμάς δεν είναι τόσο η ίδια η Γερμανία όσο η δυνατότητα να εξετάσουμε ένα επιπλέον Heartland.
‘’ Φυσικά, υπάρχει η ρωσική, ευρασιατική Καρδιά – Γη, αλλά δεν μπορεί να ισχυριστεί πως είναι η μόνη χερσαία δύναμη. Εφεξής, είναι απαραίτητο να εξεταστεί προσεκτικά μια ευρωπαϊκή Καρδιά, ένας ευρωπαϊκός πόλος: για παράδειγμα, μια συμμαχία του Αίμου και κατ’ επέκταση ο άξονας Λευκωσία – Αθήνα- Βελιγράδι-Μόσχα. Η κεντρική – ηπειρωτική αλλά και η νότια Ευρώπη μπορούν να θεωρηθούν ως επιπλέον Heartland που θα μπορούσαν και θα έπρεπε να είναι φιλικά προς τη ρωσική Heartland, ενώ είναι ανεξάρτητα φαινόμενα.’’
Η Ελλάδα, χώρα της παράκτιας ζώνης, της Rimland, προέβη κατά το παρελθόν-με κριτήρια καθαρά γεωπολιτικά- σε ορθές επιλογές υψηλής στρατηγικής, συμπαραταχθείσα με τις άλλες δυνάμεις της Rimland, δηλαδή την Αντάντ στον Α΄ και τη Δυτική Συμμαχία στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η xώρα δικαιώθηκε στις επιλογές της, αφού και στις δύο περιπτώσεις ωφελήθηκε εδαφικά, αν και όχι απολύτως σε σχέση με τις επιδιώξεις της. Εξάλλου, η γεωστρατηγική σημασία του ελληνικού χώρου ήταν τέτοια, ώστε και στις δύο μεγάλες συγκρούσεις δεν θα μπορούσε να παραμείνει σε κατάσταση ουδετερότητας.
Κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στον ηπειρωτικό ελληνικό κορμό συγκροτήθηκε ένα από τα κύρια μέτωπα αυτού του πολέμου, το μακεδονικό μέτωπο. Από αυτό επιχειρήθηκε η διάσπαση της αμύνης των Κεντρικών Δυνάμεων, η οποία και επετεύχθη. Η χρησιμοποίηση του ελληνικού χώρου και γενικώς της Βαλκανικής χερσονήσου ως πρόσβασης για ενέργεια κατά της Κεντρικής Ευρώπης επανήλθε και υπεστηρίχθη και κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ασχέτως αν επικράτησε τελικά η άποψη της απόβασης στην ιταλική χερσόνησο. Άλλωστε για την Ελλάδα, ο Mackinder είχε ήδη γράψει ότι….. «η κατάκτησή της από μία ισχυρή χερσαία Δύναμη θα δώσει πιθανότατα σε αυτή τη Δύναμη τη δυνατότητα του ελέγχου όλης της Παγκόσμιας Νήσου». Αν λοιπόν το λεγόμενο τόξο ανασχέσεως του Rimland αλλάξει μέτωπο –στρατόπεδο, αυτόματα δημιουργεί μια νέα πραγματικότητα και καθιστά την χώρα μας κεντρικό παίκτη στη νέα αυτή διαδικασία.
Η κινεζική Heartland και οι προεκτάσεις της στον Ισλαμικό Κόσμο.
Η κινεζική Καρδιογαία είναι ένα εντελώς διαφορετικό ερώτημα. Η Κίνα στο τέλος-τέλος αντιλαμβανόμαστε πως είναι τμήμα της Rimland, μια παράκτια ζώνη. Αν αναγνωρίσουμε ότι η Κίνα φέρει την ιδιότητα της Καρδιογαίας , τότε αναγνωρίζουμε την Κίνα ως ανεξάρτητο στρατηγικό χώρο. Εάν χαρακτηρίσουμε την Κίνα ως Heartland, τότε τονίζουμε τη συντηρητική πτυχή της Κίνας – την ίδια την αντίληψη της Κίνας ως χερσαίας δύναμης. Αν, τέλος, η Κίνα δηλώσει ότι είναι η ίδια η Καρδιογαία και όχι η Ρωσία, ακριβώς όπως η Γερμανία του Χίτλερ δήλωσε ότι είναι η ίδια η καρδιά της Ευρασίας ενάντια στη Σοβιετική Ρωσία, τότε θα προκύψει αμέσως ρωσο-κινεζική σύγκρουση.
Εάν η Ρωσία διατηρήσει το καθεστώς ανεξάρτητου πόλου, τότε αυτή η κατατμημένη Heartland της Ευρασίας αποκτά εντελώς διαφορετικό νόημα. Είναι δυνατόν να θεωρήσουμε δηλαδή τις διάφορες επιμέρους Heartlands ως ανήκουσες σε μία Ρωσική Υπέρ-Καρδιογαία, όπως συμβαίνει σε όλους τους παραδοσιακούς γεωπολιτικούς χάρτες που ορίζουν την ευρασιατική ρωσική μάζα ως “γεωγραφικό άξονα της ιστορίας”.Εξετάσαμε και την πιθανότητα μιας κινεζικής Heartland, και αυτό σημαίνει ότι θεωρούμε την Κίνα ως παραδοσιακή, συντηρητική, ανεξάρτητη και κυρίαρχη Δύναμη, όπως είναι σήμερα δηλαδή και όπως θα γίνεται σταδιακά όλο και περισσότερο στο μέλλον.Θα μπορούσε υπό κάποιες προϋποθέσεις να συμφιλιωθεί η κινεζική Heartland με τη ρωσική Heartland και εν μέρει ακόμη και με την ευρωπαϊκή Heartland, και αυτή θα ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα προοπτική. Αλλά ακόμα και κάτι τέτοιο δεν επαρκεί για την οικοδόμηση ενός πολυπολικού κόσμου. Πρέπει αναγκαστικά να εξετάσουμε και την περίπτωση μιας Ισλαμικής Heartland (που καλύπτει τους ιστορικούς χώρους τουλάχιστον τριών ή τεσσάρων αυτοκρατοριών και πολιτισμών, και εκτείνεται από την Τουρκία έως το Πακιστάν και σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή). Η ιδέα μιας κατατμημένης Καρδιογαίας μπορεί να επεκταθεί περαιτέρω στην Ινδία,ενώ προβάλλεται επίσης στη Λατινική Αμερική και την Αφρική.
Make America Great Again ή το αμερικανικό Heartland.
Ως λογικό επακόλουθο όσων είπαμε πιο πάνω, θα πρέπει να υπάρχει και μια αμερικανική Καρδιογαία σε ένα πλανητικό πολυπολικό σύστημα. Έχει γίνει πολύ συνηθισμένο να σκεφτόμαστε με όρους της κλασσικής Γεωπολιτικής, και υπό αυτό το πρίσμα ο αμερικανικός και ο αγγλοσαξωνικός Κόσμος δε μπορεί να είναι τίποτε άλλο παρά μόνο ναυτική Δύναμη. Σε έναν πολυπολικό Κόσμο ωστόσο, η Αμερική δεν θα μπορέσει να διαδραματίσει αυτόν τον ρόλο και η παγκόσμια θαλάσσια εμβέλειά της φυσικά θα μειωθεί.Κατά συνέπεια η ίδια ή φύση της αμερικανικής Δύναμης θα αλλάξει. Έτσι θα πρέπει να προκύψει μια αμερικανική Καρδιογαία, η οποία, σε ένα πολυπολικό σύστημα, δεν θα πρέπει να θεωρείται αποκλειστικά ως αντίθετη προς άλλες Heartlands. Η εκλογή του Donald Trump σε μεγάλο βαθμό αντιπροσωπεύει αυτή την αναδιάταξη δυνάμεων και τη χάραξη του περιγράμματος της αμερικανικής Καρδιογαίας.
Αν αρχίσουμε να αντιλαμβανόμαστε το Heartland υπό όρους όχι μόνο γεωπολιτικούς αλλά και γεωπολιτισμικούς ,ως ένα μοντέλο κατατετμημένης κουλτούρας, που συνδέεται άμεσα με την ενίσχυση της συντηρητικής ταυτότητας, τότε το “Make America Great Again” είναι η διατριβή περί ενός αμερικανικού Heartland. ΄΄Σταματήστε να είστε Θαλάσσια Δύναμη και θα είστε μεγάλοι και πάλι. Ως Θαλάσσια Δύναμη θα είστε μόνο άθλιοι.΄΄Αυτό λέει στους Αμερικανούς το νέο δόγμα του Donald Trump,όσο κι αν αυτό βρίσκεται ακόμη σε ένα πρώιμο στάδιο και συναντά ισχυρές αντιδράσεις.
Οδεύοντας προς έναν Νέο Γεωπολιτικό Κόσμο.
‘’ Η Κατατετμημένη Καρδιά- Γη είναι η απόλυτη επιταγή του νέου γεωπολιτικού μοντέλου,αυτού της πολυπολικής Γεωπολιτικής. Νομίζω ότι αυτή η θεωρία αξίζει πολύ σοβαρή προσέγγιση, ανάλυση και περιγραφή. Θα πρέπει να υπάρξει ένας αριθμός διασκέψεων ή ακόμη και ένας ολόκληρος τόμος αφιερωμένος σε αυτό το αναπόφευκτο ερώτημα. Η επεξεργασία αυτής της έννοιας της κατατετμημένης Heartland είναι, κατά την άποψή μου, εξαιρετικά σημαντική, καθώς στο μέτρο του δυνατού η οικοδόμηση ενός πολυπολικού κόσμου απαιτεί πλέον σαφέστερους και ακριβέστερους οδικούς χάρτες.’’
Κατά τη γνώμη μας λοιπόν, η έννοια της κατατετμημένης Heartland είναι η κύρια, η πιο σημαντική διάσταση, στην ανάπτυξη και υλοποίηση της Θεωρίας του Πολυπολικού Κόσμου.Στα όρια αυτής της διάστασης η Ελλάς,η πατρίδα μας ,καλείται να παίξει έναν ρόλο πρωταγωνιστικό. Υπό την προϋπόθεση ότι επιθυμεί να συνεχίσει στο μέλλον ως κάτι περισσότερο από μια απλή επαρχία -ή ακόμη χειρότερα αποικία -που απλώς θα φέρει το ένδοξο όνομα της Ελλάδος ως γεωγραφικό προσδιορισμό.
Φίλιππος Μπουράτογλου – Απόφοιτος του Κέντρου Γεωπολιτικών Αναλύσεων του NewYorkCollege - Ιστορικός ερευνητης - Εκπαιδευτής πολεμικών τεχνών