Χριστός και Ορφέας, βίοι παράλληλοι.
Ο Ορφισμός ξεκίνησε σαν ένα θρησκευτικό κίνημα εντελώς μυστηριακό και αποτελεί ένα από τα δυσκολότερα αντικείμενα μελέτης και έρευνας, όσον αφορά τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό. Υπάρχει μεγάλη δυσκολία στην προσέγγιση των αρχικών πηγών, ενώ η διαρκώς αυξανόμενη γνώση για την αλλοίωσή τους στο πέρασμα των αιώνων καθιστά την όποια απόπειρα ακόμη πιο δύσκολη, δεδομένου και του μυστικιστικού χαρακτήρα του εν λόγω κινήματος.
Ο Χριστιανισμός από την άλλη ως βιβλική θρησκεία, κατά την πρώτη περίοδο της σταθεροποίησής του χρησιμοποίησε και αξιοποίησε πολλά στοιχεία από τις προϋπάρχουσες θρησκείες, φυσικά στο βαθμό που αυτά συμφωνούσαν με τη δογματική διδασκαλία. Και, ενώ ο Ορφισμός αναπτύχθηκε σε έναν κόσμο αντίθετο στις ιδέες του καθώς εκείνη την εποχή την πιο ισχυρή θέση κατείχαν οι διονυσιακοί θίασοι, κατόρθωσε όχι μόνο να μετουσιώσει και να αναμορφώσει τη λατρεία του Διονύσου, αλλά τελικά και να κληροδοτήσει αρκετές από τις δοξασίες του στον νεαρό Χριστιανισμό, όπως και αυτούσια εικονιστικά θέματα. Στην πάροδο των αιώνων μορφές και σκηνικά άλλαξαν, αλλά η πρωταρχική ύλη, τα σύμβολα δηλαδή εκείνα που πέρασαν από την μία θρησκεία στην άλλη, παρέμειναν αναλλοίωτα προκειμένου να εξυπηρετήσουν τη βαθύτερη ανθρώπινη αναζήτηση της ύψιστης πνευματικής ανάπτυξης.
Ορφική θρησκεία και πρώιμος Χριστιανισμός.
Στην Κοσμογονία που υπάρχει στα ορφικά κείμενα οποιαδήποτε αναφορά στην πρώτη αρχή του Σύμπαντος δεν μπορεί να γίνει, καθότι είναι άγνωστη και απόρρητη. Ο Ορφισμός όπως τον διέδωσαν οι σπουδαίοι προσωκρατικοί φιλόσοφοι και οι σοφιστές πιστεύει στην αθανασία της ψυχής. Η κοσμοαντίληψη που είχαν οι ορφικοί και που συνδέεται στενά με το διονυσιακό στοιχείο, δίνει κεντρική θέση στο ζήτημα αυτό. Είχαν αναπτύξει τη θεωρία ότι το σώμα είναι κάτι που έρχεται και φεύγει, ενώ το μόνο που υπάρχει για πάντα είναι η ψυχή.
Η τιμωρία της ψυχής, η ποινή της για οποιοδήποτε παραστράτημα και αν έκανε όσο βρισκόταν στη ζωή, ήταν να φυλακιστεί στο ανθρώπινο σώμα, που είναι όμως και το όργανό της. Εκτός όμως από όργανό της, εκτός από φυλακή της ψυχής, πίστευαν ότι το σώμα ήταν και ο τάφος της. Στην Ορφική φιλοσοφία η ψυχή γεννιέται ξανά και ξανά για χιλιάδες χρόνια. Μεταξύ των διαστημάτων κατά τα οποία ενσαρκώνεται, παραμένει στον Άδη, ο οποίος παίζει το ρόλο της Κόλασης, όσο αυτό της αναλογεί.
Ο κύκλος αυτός σταματά μόνο όταν η ψυχή ακολουθήσει τους κανόνες του Ορφέως. Μία ψυχή "βρώμικη" που αρέσκεται στις ηδονές και στις αμαρτίες δεν έχει καμία ελπίδα για λύτρωση και δεν θα πάψει ποτέ να ενσαρκώνεται. Ο μόνος τρόπος να σταματήσει κάτι τέτοιο είναι να ζήσει με οσιότητα, να εξαγνιστεί και να καθαρθεί, έτσι ώστε να μπορέσει να ενωθεί με το θείο από το οποίο προέρχεται.
Μέσω αυτών των διαδικασιών ο Ορφισμός επιδιώκει την απελευθέρωση, τη λύτρωση και την εξύψωση της ψυχής από τις γήινες συνθήκες και την ένωσή της με την Ανώτερη Δύναμη. Το "διαβολικό" στοιχείο για τους ορφικούς ήταν το στοιχείο του σώματος και αυτό ήταν που έπρεπε να νικήσουν. Για αυτόν το λόγο επέβαλλαν στον εαυτό τους σκληρή ασκητική ζωή. Ο ασκητισμός τους προέτρεπε σε μοναχικό βίο, στην αποφυγή κάθε είδους σαρκικής απόλαυσης που θα τους χάριζε απαγορευμένη ηδονή. Δεν πραγματοποιούσαν αιματηρές θυσίες και απέφευγαν ο,τιδήποτε άλλο θεωρούσαν πως τρέφει το κακό. Μέσω των επίγειων δοκιμασιών και τιμωριών του σώματος, η ψυχή καθαριζόταν από τις αμαρτίες της, ώστε να μπορέσει να τελειώσει ο κύκλος των ενσαρκώσεων και να οδηγηθεί τελικά στον θεϊκό τόπο διαμονής της.
Ομοιότητες Ορφισμού και Χριστιανισμού.
Ο ορφικός βίος έχει ως χαρακτηριστικό του την εγκράτεια και τη λιτότητα. Η γαλήνη και η αγνότητα της ψυχής επιτυγχάνονταν μέσω της μύησης στα Ορφικά Μυστήρια, στα οποία μάθαιναν τον δρόμο του Θεού Διονύσου, τον δρόμο αυτόν που θα τους βοηθούσε να υπερβούν τον δυαδισμό και να φτάσουν στη θέωση.Οπως μας λέει ο Διογένης ο Λαέρτιος , ο Εμπεδοκλής , που ήταν ένας από τους τελευταίους ορφικούς μύστες , προσπαθεί να μας δώσει μέσα από τα δύο συγγραφικά του έργα την προτέρα κατάσταση της αθωότητας της ψυχής και τον κύκλο που αυτή ακολουθεί ώστε να επιστρέψει κοντά στο Θεό.
Στους ‘’Καθαρμούς’’ του ο Εμπεδοκλής μας λέει ότι η ψυχή είναι μία νοητή οντότητα ξεχωριστή από το σώμα, που εξαιτίας κάποιου παραπτώματος έχει καταδικαστεί να κατοικεί εντός του μέχρι την τελική της κάθαρση.
Οι ομοιότητες λοιπόν μεταξύ Ορφισμού και Χριστιανισμού είναι συγκλονιστικές. Η επιστροφή των ψυχών εκεί από όπου ξεκίνησαν, είναι αυτό που λέει αλλά δεν εξηγεί το Ευαγγέλιο όταν μιλά για την Ανάσταση των νεκρών. Και όχι η εσφαλμένη ερμηνεία που δίνουν κάποιοι μιλώντας για Ανάσταση των σωμάτων. Μέσα στον ορφικό εξαγνισμό της αθάνατης ψυχής προεικονίζεται το Χριστιανικό Ευαγγέλιο, που αναφέρεται στην Ανάσταση των νεκρών υποδηλώνοντας την Ανάσταση των νεκρών και φυλακισμένων ψυχών. Έτσι αν κοιτάξουμε πίσω από τις φαινομενικές αντιθέσεις Χριστιανισμού και Ορφισμού ,ερχόμαστε αντιμέτωποι με μία πολύ μεγάλη αλήθεια. Ότι στην πραγματικότητα οι ορφικοί δόξασαν τον Αιώνιο Θεό ,δίνοντάς του απλώς το όνομα του Διονύσου. Πραγματικά, οι Θεοί και οι Τιτάνες μικρή σημασία έχουν στη θεωρία του ποιητή Ορφέα. Αντιθέτως, κεντρική θέση κατέχει η φανέρωση του Εσταυρωμένου Ορφέα πολλούς αιώνες πριν το Χριστό, κάτι που θα αναλύσουμε πιο κάτω.
Από τον Εσταυρωμένο Ορφέα -Βάκχο στον Εσταυρωμένο Χριστό.
Στο βιβλίο ‘’Ορφικά’’ του μεγάλου ερευνητή Ιωάννου Πασσά υπάρχουν κάποιες παραστάσεις του Ορφέως ως Εσταυρωμένου. Αυτές, θέλοντας και μη, μας βάζουν σε έναν πολύ μεγάλο προβληματισμό ,ο οποίος γίνεται ακόμα εντονότερος όσο παρατηρεί κάποιος έναν συγκεκριμένο σφραγιδόλιθο στον οποίο η μορφή του Ορφέα πάνω στον σταυρό είναι σχεδόν ίδια με την εικόνα της Σταύρωσης του Κυρίου.
Η εικόνα του Εσταυρωμένου Ορφέως χρονολογείται πολλούς αιώνες πριν κάνει την εμφάνισή του ο Χριστιανισμός. Η λατρεία του Ορφέως- Βάκχου προφανώς ήταν ευρέως διαδεδομένη, ενώ στις απεικονίσεις του Ορφέως ως Εσταυρωμένου υπάρχει πολλές φορές και το σύμβολο της ημισελήνου, μια ευθεία αναφορά στη θεά Εκάτη.
Και πάλι στα ‘’Ορφικά’’ του Ιωάννου Πασσά βλέπουμε δύο εικόνες που προέρχονται από χριστιανικές κατακόμβες. Η μία παρουσιάζει το Χριστό να παίζει λύρα ,όπως ο Ορφέας , και με τους ήχους της να εξημερώνει τα άγρια ζώα, ενώ η άλλη μας δείχνει τον Ορφέα σαν Καλό Ποιμένα. Και οι δύο εικόνες, πέραν πάσης αμφιβολίας, αποδεικνύουν τη μεγάλη επίδραση της ορφικής διδασκαλίας στον πρώιμο Χριστιανισμό.
Τα επέκεινα των δύο δογμάτων.
Οι έννοιες της Θρησκείας και της Φιλοσοφίας υπήρχαν από πάντα, από τη γένεση σχεδόν του ανθρώπου και αποτελούσαν μπορούμε να πούμε την "ταυτότητά" του. Είναι πλέον αποδεδειγμένο ότι η Χριστιανική μονοθεϊστική θρησκεία έχει εμπλουτιστεί από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία. Και αυτή πάλι με τη σειρά της έχει πάρει πάρα πολλά στοιχεία από την ορφική παράδοση του εσωτερισμού και των μυστηρίων αλλά και των αλληγορικών κειμένων. Τα κείμενα αυτά οποία δίδονται στον λαό και αποτελούν ένα είδος οδηγού του ανθρώπινου βίου, ακριβώς όπως συμβαίνει και με τον Χριστιανισμό.
Οι δύο κεντρικές μορφές των δύο αυτών παρόμοιων θρησκευτικών παραδόσεων, ο Ορφέας και ο Χριστός, είναι οι πυρφόροι ηγήτορες της Ελληνικής ψυχής και του μεγάλου Ελληνικού πνεύματος διά μέσου των αιώνων. Μέσα από τον φιλοσοφικό λόγο του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη, του Σωκράτη αλλά και μέσα από τον αποκαλυπτικό λόγο των Ευαγγελίων συνδέουν τον αρχαίο με τον μεσαιωνικό Ελληνισμό και φτάνουν ως το σήμερα.
Η μεταθανάτια ζωή , το επέκεινα, είναι η κοινή πίστη του Ορφισμού και του Χριστιανισμού. Ο λυτρωτής των αμαρτιών της ανθρωπότητας στον Ορφισμό είναι ο Διόνυσος, ο ‘’νύσος’’ του Διός ,υιός του Θεού, ενώ στον Χριστιανισμό είναι ο Ιησούς Χριστός, δηλαδή αυτός που έχει λάβει το χρίσμα του Φωτός. Και στα δύο θρησκευτικά δόγματα η παρούσα κατάσταση δηλαδή η ενσαρκωμένη ζωή είναι η τιμωρία, ο πόνος, ο κόπος μέχρι ο άνθρωπος να φτάσει στη μετάνοια. Ο άνθρωπος περιήλθε σ’αυτήν την κατάσταση εξαιτίας του προπατορικού αμαρτήματος και καλείται να καθαρθεί ξανά, ώστε να μπορέσει να φτάσει στην αρχική του άϋλη μορφή και να ενωθεί με τον Θεό.
Βλέπουμε λοιπόν ότι τόσο ο Ορφέας όσο και ο Χριστός έχουν την ιδιότητα του Λυτρωτή. Άλλωστε ο Διόνυσος ονομάζεται και ‘’Λυαίος’’, μία λέξη που σημαίνει ακριβώς αυτό. Αλλά και το ‘’λάβετε, φάγετε’’ που λέει ο Ιησούς στους μαθητές του στον Μυστικό Δείπνο ομοιάζει προς αντίστοιχες ιστορίες και ρήσεις του Ορφισμού.
Η αλληγορία της Σταύρωσης.
Ο σταυρικός θάνατος του Διονύσου και αυτός του Χριστού δεν έχουν καμία διαφορά, παρότι ο πρώτος αποκρύπτεται ηθελημένα από τα σχολικά βιβλία αλλά και από τη θρησκευτική διδαχή. Επίσης, το Ι.Ν.Β.Ι, όσο κι αν κάποιοι θέλουν να μας πείσουν ότι αναφέρεται στον "Βασιλιά των Ιουδαίων", στην πραγματικότητα ομιλεί για τα τέσσερα θεμελιώδη υλικά τα οποία συναποτελούν τη σύσταση του σώματος και τα οποία χάνονται μετά το θάνατο. Η Ιλύς ( λάσπη) , η Νυξ ( σκοτεινή ύλη ή αόρατο πυρ) ,ο Βορέας (ο αέρας, ο βορεινός άνεμος , γιος του Αιόλου και πρόγονος των Μακεδόνων) και το Ίαμα (το μέσο της θεραπείας), αυτή είναι η πραγματική, συμβολική σημασία της επιγραφής, μια σημασία που επίσης μας αποκρύπτουν.
Η Σύλληψίς Του και το Μυστήριο του Γάμου.
Μελετώντας βαθύτερα τα κείμενα των δύο θρησκειών, βλέπουμε ότι αυτά βρίθουν περαιτέρω ομοιοτήτων. Έτσι, η σύλληψη του Ηφαίστου από τη θεά Ήρα έγινε όταν εκείνη μύρισε έναν κρίνο και ενώ πήγαινε κοντά στον σύζυγό της Δία, που είχε γεννήσει τη θεά Αθηνά από το κεφάλι του. Όπως γνωρίζουμε ο κρίνος ήταν το ιερό άνθος της θεάς Ήρας ,ενώ φυσικά με κρίνο συνέλαβε και η Θεοτόκος τον Κύριο. Επομένως ο Ήφαιστος και ο Ιησούς είναι κατά κάποιον τρόπο τα σύμβολα της θείας δημιουργίας. Ακόμη, η μητέρα των Θεών ,η Ρέα (δηλαδή η συνεχής ροή των γεγονότων και των πραγμάτων), από φόβο μήπως ο Κρόνος (δηλαδή ο Χρόνος) κατασπαράξει τα παιδιά της, κατέφυγε στο Ιδαίο Άντρο στην Κρήτη όπου και γέννησε τον Δία. Το νεογέννητο το φρουρούσαν οι Κουρήτες , που ήσαν ένοπλοι βοσκοί, και για να μην ακουστούν τα κλάματα του παιδιού χτυπούσαν τις ασπίδες τους και χόρευαν έξω από τη σπηλιά έναν χορό που σήμερα τον ξέρουμε ως πεντοζάλη. Με παρόμοιο δραματικό τρόπο γέννησε η Θεοτόκος τον Ιησού, κυνηγημένη από τον Ηρώδη και περιτριγυρισμένη από βοσκούς.
Περνώντας στο ιερό μυστήριο του γάμου ο Ζευς ευλόγησε τον γάμο του Κάδμου με την Αρμονία όπως ο Χριστός ευλόγησε τον γάμο της Κανά . Επίσης, στον γάμο του Διός με την Ήρα η μόνη που αργοπόρησε ήταν η Χελώνη, η οποία μεταμορφώθηκε στο γνωστό αργοκίνητο ερπετό. Κατά αντίστοιχο τρόπο την Μεγάλη Τρίτη συναντούμε την παραβολή των Δέκα Παρθένων στην Ακολουθία του Νυμφίου. Οι δέκα παρθένες, πέντε φρόνιμες και πέντε μωρές, περιμένουν τον νυμφίο να έρθει να παραλάβει τη νύφη. Οι φρόνιμες είχαν προνοήσει να πάρουν μαζί τους λάδι, ώστε να έχουν για να φωτίσουν τα λυχνάρια τους. Δεν ισχύει το ίδιο όμως και για τις μωρές οι οποίες λόγω αργοπορίας του νυμφίου αποκοιμήθηκαν. Έτσι, όταν ακούγεται η φωνή ‘’ιδού ο Νυμφίος έρχεται’’ ψάχνουν να βρουν λάδι την τελευταία στιγμή, με αποτέλεσμα να μείνουν ‘’εκτός νυμφώνος’’. Ακόμη και το θαύμα του γάμου της Κανά στο οποίο ο Ιησούς μετέτρεψε το νερό σε οίνο, παρουσιάζει εκπληκτικές ομοιότητες με τους ελληνικούς μύθους. Ο Δίας κάποτε κατέβηκε στη γη μαζί με τον Ερμή και έφτασαν στην περιοχή της Φρυγίας, όπου δύο φτωχοί γέροντες, ο Φιλήμων και ο Βαυκίδας τους φιλοξένησαν. Ο Βασιλιάς των Θεών, βλέποντας τη φιλοξενία που του προσέφεραν, μετέτρεψε το νερό σε κρασί το οποίο δεν τελείωνε ποτέ. Και η καλύβα των δύο γερόντων έγινε ένας μεγαλοπρεπής ναός, όπου αυτοί διακόνευσαν μέχρι θανάτου.
Μετά τη Σταύρωση και τον Θάνατο έρχεται πάντα η Ανάσταση.
Η Σταύρωση και ο Θάνατος του Χριστού ως Ανθρώπου και η Ανάστασίς του ως Θεού είναι ένα δόγμα παρόμοιο με το δόγμα του Ορφισμού. Και εκεί, η Σταύρωση και η Ανάσταση του Διονύσου ορίζει το τέρμα του κύκλου των γεννήσεων, άρα τον πλήρη εξαγνισμό της ψυχής και την επιστροφή της παρά τω πλευρώ του Θεού. Άλλωστε οι μοναχοί-ασκητές των χριστιανικών μονών έχουν εξαιρετικές ομοιότητες με τον Ορφέα, η ζωή του οποίου μετά τον οριστικό χαμό της Ευρυδίκης, υπήρξε εξαιρετικά ενάρετη. Εν τέλει η ολοκληρωτική ένωση με το Θείο, η λύτρωση της ψυχής είναι μία έννοια εξαιρετικά ισχυρή και στα δυο δόγματα. Αυτό συμβαίνει γιατί ο άνθρωπος δεν μπορεί, ακόμη και αν χρησιμοποιήσει όλες του τις δυνάμεις, να επιτύχει αυτό που του δίνει δια της Χάριτος ο Θεός. Και αυτή η Χάρη δεν είναι άλλη από την αιώνια απαλλαγή από την κατάρα της Γέννησης ,δηλαδή της επαναφοράς της ψυχής στη φυλακή του ανθρώπινου σώματος. Από αυτή την κατάρα ήρθε να μας απαλλάξει ο Λυτρωτής Ορφέας όπως και ο Ιησούς, μέσω της δικής τους σταυρικής θανάτωσης.